Што откриваат запленетите пет тони овошје и зеленчук во Скопје?

Додека европските правила бараат следливост на храната од производителот до потрошувачот, инспекциите на скопските пазари откриваат нелегална продажба, несоодветни хигиенски услови и производи со неутврдено потекло. Заплената на повеќе од пет тони овошје и зеленчук го отвора прашањето колку македонските пазари се подготвени за европските стандарди за безбедност на храната.

Повеќе од пет тони овошје и зеленчук биле запленети и уништени при инспекциски контроли на скопските пазари. Според Агенцијата за храна и ветеринарство (АХВ), станува збор за храна која нелегално се продавала надвор од организираните пазарни простори, во несоодветни услови и без утврдено потекло.

Контролите на скопскиот Зелен пазар и на пазарот во Ѓорче Петров повторно отворија прашање кое е особено важно во процесот на европската интеграција: дали граѓаните знаат од каде потекнува храната што ја купуваат и кој ја гарантира нејзината безбедност?

Во Европската Унија ова прашање не е оставено само на довербата меѓу продавачот и купувачот. За него постои прецизна законска рамка која ги опфаќа производството, транспортот, складирањето, дистрибуцијата и продажбата.

Европското правило: Мора да се знае од каде доаѓа храната

Основата на европскиот систем за безбедност на храната е Регулативата (ЕЗ) 178/2002, која го воведува принципот на следливост низ целиот синџир на снабдување.

Според членот 18, операторите со храна мора да можат да утврдат од кого ги набавиле производите и на кои други деловни оператори им ги испорачале. Овие информации мора да им бидат достапни на надлежните институции при контрола.

Тоа значи дека трговецот мора да располага со информации што овозможуваат да се утврди изворот на производите. Целта не е само административна контрола, туку и заштита на потрошувачите.

Доколку се открие небезбедна серија производи, надлежните институции треба да можат да го утврдат нејзиното потекло, да ги идентификуваат другите приматели и да спречат понатамошна продажба.

Токму тука се појавува проблемот со храната што се продава без соодветна документација. Нејзиното непознато потекло не докажува автоматски дека е опасна по здравјето, но значително ја отежнува контролата и постапувањето кога ќе се открие ризик.

Од 2025 година во ЕУ важат нови правила за овошјето и зеленчукот

Европската Унија дополнително ги прецизираше правилата за пласман на свежо овошје и зеленчук преку Делегираната регулатива (ЕУ) 2023/2429, чија главна примена започна на 1 јануари 2025 година.

Според овие правила, свежото овошје и зеленчук што се продаваат на потрошувачите мора да исполнуваат пропишани стандарди за квалитет, а земјата на потекло мора да биде наведена, со определени законски исклучоци.

За единаесет категории производи, меѓу кои домати, јаболка, пиперки, јагоди, круши, праски, цитрусни плодови и банани, постојат и посебни пазарни стандарди.

Тоа значи дека европските правила не се однесуваат само на тоа дали производот е здравствено исправен. Тие ги опфаќаат и неговиот квалитет, означувањето и информациите што ги добива купувачот.

Одредени исклучоци постојат за директна продажба од земјоделски производители и за локални пазари, но тие не претставуваат општо ослободување од правилата за безбедност на храната.

Хигиената на пазарите е законска обврска, а не избор

Друг важен европски пропис е Регулативата (ЕЗ) 852/2004, која ги уредува хигиенските услови за храната.

Таа поставува барања за спречување контаминација при производство, транспорт, складирање и продажба. За различните категории оператори важат соодветни хигиенски обврски, а за дел од малите и директните производители се предвидени посебни национални правила.

Оттука, продажбата на овошје и зеленчук на импровизирани продажни места не е проблем само поради евентуалното избегнување даноци или нелојалната конкуренција. Во зависност од конкретните услови, таа може да претставува ризик за безбедноста на храната, особено кога производите се изложени на загадување или се чуваат неправилно.

ЕУ бара редовни контроли, а не само повремени акции

Со Регулативата (ЕУ) 2017/625 се уредува начинот на кој националните институции во земјите членки треба да спроведуваат официјални контроли.

Тие треба да бидат редовни, со зачестеност што се определува според ризикот и претходната усогласеност на операторите. Контролите вклучуваат проверка на документацијата, следливоста, хигиенските услови, складирањето и транспортот, а кога е потребно и земање примероци за лабораториско испитување.

Тоа е важна разлика во однос на пристапот во кој проблемот станува видлив дури по поголеми инспекциски акции.

Европскиот модел се заснова на превенција и континуиран надзор, а не само на запленување и уништување производи откако веќе се појавиле на пазарот.

Што покажуваат контролите во Македонија?

Според информациите на АХВ од 19 октомври, при засилените контроли на скопските пазари биле запленети и уништени повеќе од пет тони храна, главно овошје и зеленчук.

Инспекциските активности се спроведуваат во координација со комуналната инспекција на Град Скопје, Министерството за внатрешни работи и Државниот пазарен инспекторат.

Од Агенцијата посочуваат дека целта е сузбивање на нелегалната трговија, заштита на потрошувачите и обезбедување фер конкуренција за регистрираните трговци и примарните земјоделски производители.

Сепак, остануваат отворени неколку важни прашања. Колкав дел од запленетата храна бил проценет како небезбеден поради хигиенските услови, а колкав дел поради други утврдени неправилности? Дали се вршени лабораториски анализи? Дали е утврдено потеклото на запленетите производи и дали контролите ќе резултираат со трајно спречување на нелегалната продажба?

Овие информации би овозможиле поцелосна процена на ризиците за потрошувачите.

Европските стандарди се тест за целиот систем

Како земја кандидат за членство во Европската Унија, Македонија има обврска постепено да го усогласува своето законодавство и практичното спроведување на правилата со европското законодавство за безбедност на храната.

Но, европската интеграција во оваа област не се сведува само на усвојување закони. Таа подразбира функционален систем на следливост, ефикасни инспекциски служби, контрола на ризиците и јасна одговорност на сите што учествуваат во синџирот на снабдување.

Продажбата на домашно овошје и зеленчук, вклучително и од мали земјоделски производители, не е спротивна на европскиот модел. Напротив, и европското законодавство предвидува посебни решенија за малите производители и директната продажба.

Но, разликата е во тоа што малото производство не смее да биде изговор за небезбедна храна, ниту нерегистрираната трговија да биде начин за избегнување на основните правила.