Веќе има поскапување во маркетите: што да очекуваат Македонците

Поскапувањето веќе почна, само што сѐ уште не е рамномерно распоредено по сите рафтови. Додека Владата уверува дека нема „енормни“ покачувања, на пазарите и во дел од продавниците веќе се гледа првиот удар: зеленчукот е скап, дел од трошоците во трговијата растат, а новиот нафтен шок дополнително го притиска синџирот од транспорт до храна.

Токму тука е суштината на проблемот: кога нафтата расте, не поскапува само горивото, туку и превозот, ладењето, дистрибуцијата, пластиката, ѓубривата и сѐ што подоцна стигнува на каса.

Официјалната статистика засега покажува помирна слика отколку онаа што веќе ја гледаат купувачите. Во февруари инфлацијата во Македонија изнесувала 0,2 отсто на месечно ниво и 2,9 отсто на годишно ниво, а групата храна и безалкохолни пијалаци пораснала за 0,2 отсто во споредба со јануари. Но тоа е пресек објавен на 9 март, односно пред најновиот бран на раст на нафтата, а следната официјална слика за цените ќе излезе на 7 април.

Она што сега најбрзо го чувствуваат граѓаните е зеленчукот, и тоа не само поради глобалната криза. На пазарите веќе се регистрирани цени од 250 до 280 денари за црвен домат, 330 денари за розов домат и најмалку 300 денари за килограм пиперки.

Причината не е само „алчност“ на трговците, туку и фактот дека домашната сезона на домати во Македонија почнува дури од средината до крајот на мај, па до тогаш пазарот е зависен од ограничено количество загреан пластенички производ и од увоз. Тоа значи дека дел од сегашниот ценовен удар е сезонски, но токму таквите слаби точки први се влошуваат кога ќе удри поскапа нафта.

Владата веќе се обиде да го ублажи првиот удар со намалување на ДДВ за нафтените деривати од 18 на 10 проценти, а Министерството за економија и труд тврди дека 30 мобилни инспекциски тимови се на терен и дека засега нема утврдени екстремни поскапувања.

Тоа е обид ценовниот шок да се задржи уште на влезот, но и самото Министерство признава дека глобалните потреси „неминовно“ ќе се одразат на домашниот пазар. Со други зборови, државата не вели дека нема ризик, туку дека се обидува да го амортизира пред целосно да се прелее.

Прашањето е што следно ќе поскапи ако нафтата остане високо и во април. Тука одговорот не е ист за сите производи. Најбрзо реагираат оние што секојдневно се превезуваат, ладат и брзо се расипуваат: свеж зеленчук, овошје, млечни производи, месо, готова храна и сѐ што има висок транспортен или енергетски трошок.

Малопродажбата за транспортот учествува со 5 до 10 отсто од оперативните трошоци, а под удар се и маркетите поради ладење, климатизација и осветлување. Во исто време, повисоката нафта и гас веќе ги креваат цените на ѓубривата, што е канал преку кој денешниот енергетски шок може да стане утрешен прехранбен шок.

Дополнителен сигнал дава и угостителството. Цените на угостителските услуги во февруари пораснале за 0,2 отсто во однос на јануари и за 3,2 отсто на годишно ниво. Кога рестораните и услугите веќе полека ги нагоруваат цените, тоа обично значи дека поскапувањето не останува само на тезга и на бензинска, туку почнува да се шири по целиот сектор на потрошувачка.

За граѓаните најважното прашање не е дали Владата ќе го нарече ова „енормно“ или „умерено“, туку колку брзо новите трошоци ќе стигнат до нивната кошничка. Просечната нето-плата во јануари изнесувала 46.617 денари, што значи дека и релативно умерено официјално поскапување се чувствува многу посилно во секојдневието, особено кај семејствата што трошат најмногу токму на храна, превоз и сметки. Во следните недели најверојатната слика не е нагол, општ ценовен удар на сите рафтови, туку постепено ширење на поскапувањето – прво на пазарите, потоа во дел од маркетите, а потоа и во услугите што зависат од гориво, струја и достава.