Качаниклиевска: Сѐ уште има табу теми, а младите на интернет се соочуваат со закани кои потресуваат до коски

Редакцијата Рацин.мк секогаш со посебно внимание ги следи и се фокусира на луѓето во нашето општество кои ги прошируваат границите. Така да кажем, најопшто кои ги поместуваат границите во однос на некои теми кои се важни за одредени целни групи за одредени граѓани, а кои пак се важни понатаму за она што значи едно развој на едно прогресивно демократско општество кое е инклузивно, кое не се срами и не се воздржува од тоа да ги отвори темите кои понекогаш можат да бидат и табу и токму затоа треба да се отвораат и да разговараме со нив.

Една таква личност е Милена Качаниклиевска. Качаниклиевска е членка на УО на ХЕРА- Асоцијација за здравтсвена едукација и истражување и водителка на поткаст „Секси маало“ на Јутјуб, кадешто ги отвора темите за сексуално здравје и едукација, за менталното здравје, но и за многу други теми од важност за младите.

За поткастот „Секси маало“ Милена Качаниклиевска вели дека има мисија младите да станат бранот што ќе донесе промени.

Таа говори и за тоа дека на Балканот темите сексуално образование и сексуално здравје сѐ уште се табу теми, но зборува и за апатијата и активизмот на младите.

Во ова интервју зборуваме и за заканите со кои се соочуваат младите на интернет.

Со Милена Качаниклиевска разговараше Зоран Бојаровски

Милена, во твојата работа во ХЕРА и особено во работата на поткастот „Секси маало“, отвораш теми врзани за младите за кои сеобидуваш да ја разбиеш контроверзата околу нив? Што те мотивираше да гоправиш тоа да разговараш на овој начин за прашања кои се од исклучителна важност за младите кај нас?

Најискрено, јас влегов поприлично наивно во ова со мојот активизам, бидејќи никогаш не очекував дека мене ќе ми биде дадена платформа каде што јас ќе можам да актуелизирам вакви прашања. Никогаш немав намера да станам глас на младите. Едноставно појдов од еден цитат којшто го прочитав, односно биди возрасниот што тебе ти требал како мал.

И за мене било потребно безбеден простор, личност каде што јас ќе можам да се обратам и за совет дали ќе биде поврзано со сексуално репродуктивно здравје, дали ќе биде ментално здравје, дали ќе биде виша едукација. Мене ми било потребно безбеден простор, бидејќи мислам дека реалноста на голем дел од младите на Балканот е тоа што живееме во домашни средини коишто сѐ уште се доста да кажеме и строги и имаме многу голем број на табу теми коишто не можеме отворено да ги разговараме со родителите.

И кога јас навлегов во активистичките води, јас примарно сакав да бидам тоа, безбеден простор каде што некој би можел да се обрати за совет и за помош. Понатаму, некако подкатсот беше продукт од тоа и многу ми е мило што беше препознаено како нешто што е потребно за младите.

А самиот формат на подкастот се некои кратки епизоди од дваесет до тридесет минути. Целната група ни отприлика средношколци и млади и баш заради тоа може да се изгледа една епизода за време на голем одмор. Целта е ваквите теми да се доближат што е можно поблиску до младите, на јазик којшто и на нив примарно им е интересен и дел преку хумор, ама во тој хумор има и доста голема доза реалност да се долови самата состојба во којашто младите сме ставени моментално и освен што тие ќе бидат засегнати на некој начин да се дојде и до зголемена визибилност кај властите.

Така што ваквиот поткаст имаше за цел да актуелизира некои теми. Сѐ уште кај нас имаме голем проблем со апатија меѓу младите. Така што самиот подкаст примерно имаше цел да ги покрене овие теми, да подигне интерес кај младите, за понатаму ние да станаме тој бран на промена.

Апсолутно, темите како што се сексуалното здравје, сексуалната едукација, образование, менталното здравје, позиционирањето на младите во општеството визави општеството и визави мејнстрим процесите во општеството во кои младите си го бараат своето место, денеска е исклучително важно.

Самата рече дека тоа се отприлика сѐ уште кај нас табу теми и затоа ме интересира како средините, првенствено општеството, училиштата, родителите…, како они гледаат на ова, дали добиваш од таму некаков фидбек? Дали од таму има некаков отпор во прифаќањето на овие теми?

Зависно од темата има различен тип на отпор и различен степен. На пример, за ментално здравје веќе е доста актуелизирано помеѓу новите генерации да се зборува активно на таа тема, особено помеѓу девојчињата. За момчињата сѐ уште, особено после тој бран на да кажам алфа мажјаци, чија примарна карактерна особина е не знам емоционално отрпнатост, некако повторно се става тој притисок и ваквата тема да се потисне.

Меѓутоа, мило ми е што ХЕРА дури има и еден центар што е комплетно посветен како центар за машко ментално здравје, каде што мажите би можеле да се обратат на ваквите теми. Така што менталното здравје тема што е доста широко прифатена се актуелизира многу и во училиштата со редовни работилници со психолозите педагозите.

Сензибилизација на родителите, има голем број на работилници за родителите како да се справат со менталното здравје на своите адолесценти. Меѓутоа, темата како сексуално и репродуктивно здравје кај нас е доста обвиена во срам. Сега, последната година дена имав чест да учествувам во едно врсничко истражување коешто беше спроведено на европско ниво и јас заедно со тим од четири други волонтерки во Хера го спроведувавме на терен во Македонија.

Имавме спроведено врсничка анонимна анкета и неколку фокус групи. Мислам дека шест или седум, и при тоа беше заклучено дека за среќа младите родители се повеќе сакаат да се вклучат во сексуалната едукација на децата. Меѓутоа, можеби они се соочуваат со проблемот каде што тие ги немаат точните информации кои што може да ги споделат со нивните деца и голем број од учесниците се изјаснија дека сепак би сакале некаков тип на структуриран курикулум во училиштата, којшто би им бил водилка низ целиот овој процес.

Така што ваквите теми почнуваат полека да се актуелизираат и се намалува срамот и голем број од младите баш гледаат безбеден простор во нивните родители и поддршка од таму. Меѓутоа во руралните средини, добивме мислења дека ваквите теми воопшто не се отвораат или се сметаат за срамни.

И вообичаено, како врснички едукатор кој што оди на терен и спроведува едукации, можам да кажам дека се сретнуваме со голем отпор од родителите, од училиштата и понекогаш и од самите деца кои што го имаат интернализирано тоа дека ваквите теми никако не смеат да се отвораат во јавноста, иако е поврзано со нешто најинтимно, односно нашето здравје.

Поткастот „Секси маало“ има мисија младите да станат бранот што ќе донесе промени.

Ова што го спомна дека помладите родители се поотворени кон овие прашања и поподготвени да прифатат и да влезат со нивно учество во разговорите, во еманципацијата на младите, на нивните деца, на другарчињата или другарките на нивните деца во училиштето, во тие средини да разговарав за овие прашања е, да речеме, еден оптимистички знак дека сепак нешто се поместува.

Но, гледаме дека има средини каде што има отпор, како што ти самата велиш. И уште нешто ме поттикна во однос на машките, во однос на момчињата. Обично се вели дека „момчињата не плачат“, тие се тврди, не се така подложни на овој тип на емотивни искажувања, на прикажување на сопствените емоции, но очигледно дека не е така и дека нив им треба оваа поддршка.

Логично следува прашањето како твоите врсници, како помладите, особено средношколците, како некоја критична група меѓу младите, како тие ги прифаќаат овие прашања?

Мислам дека кај средношколците засега има поделени ставови, бидејќи во по отворените средини во поголемите градови се соочуваме со група што е релативно по сензибилизирана на овие прашања, иако кај нив ги има тие предрасуди, да кажеме за родово базирана социјализација, па сега момчињата не смеат да покажуваат емоции и девојчињата смеат.

Во оваа конотација сакам да го цитирам еден од моите колеги од Центарот за машко ментално здравје, потребата не препознава пол. Едноставно сите имаме потреби за поврзување. Сите имаме потреба да ги искажеме нашите емоции, да искомуницираме, да се олесниме и нешто баш сакав да го актуелизирам е причината зошто ние плачеме.

Најнапред тоа е биолошка одбрана на телото, односно кога ние сме преплавени со емоции, тоа е бран на невротрансмитери кои што го преплавува мозокот и мозокот за да се заштити од тоа ги исфрла невротрансмитерите на солзите. И сега зошто едниот пол да може да го одбрани својот организам, а другиот пол да биде принуден тоа да го притисне.

И забележано е да кажеме повеќе симптоми на депресија кај девојчињата, бидејќи тие се оние кај што им е дозволено од родова социјализација да си плачат, а кај момчињата не пуштат ниту една солза, па понатаму имаме ограмен јаз во самоубиствата меѓу момчиња и девојчиња.

А од друга страна, во руралните средини сме многу позатворени кон било каков тип на прашања дали за ментално здравје, дали за сексуално и репродуктивно здравје или дури и за младинско учество. Така што кај нив, кај средношколците, дел се сведува и на интернализирани пораки кои што ги слушале во домот.

Меѓутоа децата се многу слободумни во моментот кога ќе се поттикне таа критична мисла и почнуваат и самите да распознаваат и да одлучуваат сами за себе, што е нешто што многу ми се допаѓа и мислам дека е и благодарение на социјалните медиуми, тоа што сме опкружени со толкав број на информации, што веќе сме поотворени и како сунгери, сме спремни да го впиеме тоа што е во нашата околина.

Треба да се работи многу и на сензибилизација на родителите, бидејќи примарната социјализација на децата потекнува домот. И кога ние веќе ќе пристапиме во училиштата, на некој начин доцниме. Ние треба да ги сензибилизираме родителите за тие да ја пренесат таа порака на децата и да можеме да градиме општество од нула нагоре.

На Балканот темите сексуално образование и сексуално здравје сѐ уште се табу теми.

Она што некако логично ми следува, ако ги еманципираме, ако ги охрабруваме младите во однос на овие прашања и гледаме дека има одредени поместувања, што е она што треба да се направи сега за тие да почнат да се вклучуваат во нешто што значи активизам за овие прашања?

И тие да станат трансмитери или активисти и да ги шират овие прашања меѓу останатите. Дали во таа насока активизмот, во поширока смисла, би помагал да се намали гапот меѓу руралните и урбаните средини?

Ефектот од активизмот се мери според неговите последици, односно општествениот импакт. За ние вистински да ги интегрираме младите во општеството, а потребно им дадеме простор, глас и моќ.

Кај нас некако заглавени сме, да кажеме, на моментот простор, бидејќи многу често младите што се повикуваат на младински седници повеќе се сведени токенистички. Младите дојдоа ги сликавме, ги слушнавме и после тоа ги испративме да пијат кафе.

Моментот е ние навистина да го слушнеме нивниот глас, да ги уважиме нивните барања и понатаму да ги умоќиме, односно нивните барања да бидат претворени и преточени во реформа. Во Македонија сум учествувал на повеќе седници кои што се залагале со политички прашања, меѓутоа младите не сме многу отворени да дебатираме на овие теми, бидејќи секогаш се во присуство на повозрасни, поискусни лица. Сега прв пат учествував на глобална конференција, каде што првиот ден беше посветен целосно на младински форум, односно лица под дваесетпет години што бевме застапници на нашите организации и таму многу послободно се отворија младинските прашања и сите покажа ентузијазам да се вклучат во овие теми, бидејќи не се чувствувавме воздржани да кажеме нешто, зашто некој би нè поправил дека терминологијата не ни е на место или немаме доволно искуство со тоа.

Ова е многу важно сега што го кажуваш и сакам да го нагласиме. Кажуваш дека кај нас, просторот, амбиентот каде што учествуваат младите и каде што се поканети да дискутираат на одреден е усложен или оневозможен заради тоа што не можат да најдат сериозен одглас кај соговорниците каков што тие очекуваат, што значи дека работите и тука треба да се менуваат.

Делумно тоа и делумно што како млади немаме простор за младинско организирање, бидејќи со законот за млади беше предвидено дека секој општина би имала свој младински центар, односно како трето место каде што младите би можеле да се организираат, да дебатираат нови проблеми, понатаму да ги изнесат на седници и состаноци.

Така што, тоа е првата пречка. Ние немаме простор за организација меѓу себеси понатаму да ни биде овозможен тој глас. Кога ќе излеземе на седница, а сега последно мислам дека во септември бев вклучена на седница каде што вистински била вклученост на младите. Беа повикани дури и младите извидници и прв пат младите самите покажаа иницијатива да допринесат малце повеќе.

Во врска со она што вие го кажавте, многу често имаме еден феномен на научена беспомошност, дека во моментот кога ќе кажеме нешто, ќе ни биде кажано млади сте, немате искуство, не знаете. И оттука не се ни осмелуваме да го споделиме нашето мислење и став, колку тоа да е релевантно за нашата позиција.

И сега моментот е некако да се направи првиот чекор, да се пречекори тој праг и младите да сфатат дека сепак имаат простор да ги изјаснат своите мислења и ставови и тие навистина да бидат слушнати и омоќени.

Момчињата, како „алфа мажјаци“, ги потиснуваат темите за сексуално здравје и образование.

Во еден твој подкаст ти правиш разлика меѓу она што значи автентичен активизам, активизам на теренот кој дава резултати,и она што ти го нарекуваш – кликтивизам, а тоа е активност или активизам на социјалните мрежи. Ајде да ја направиме таа разлика.

Сега имаме потрадиционални облици на активизам, како што е тој директен, протестен активизам што во последно време зема огромен замав на Балканот со протестите во Србија, моментално и протестите во Бугарија што се главно водени од млади.

Кај нас во Македонија имавме некои обид за таков тип на активизам, меѓу тоа со многу слаб одзив, односно не се одржавме многу долго, и тоа лично како млад активист ми беше доста обесхрабрувачки. Како човек што ги познава ваквите статистики, докажано е дека е потребно отприлика само дваесет и пет проценти од населението за да дојде до еден пресвртен момент во којшто навистина ќе се постигне социјална промена.

И од тие дваесет и пет проценти, уште пониско, три запирка пет проценти од населението е потребно во ист момент да излезе на протест за да се постигне некаква радикална промена…

Од целото население?

Од целото население. Ние не можевме да собереме ниту три запирка пет проценти од населението во Македонија, а сум видела повеќе луѓе пред дискотека да чекаат, наместо да излезат на протест и да се покрене некаков тип на социјална промена.

Како си го објаснувавте тоа? Како го елабориравте? Дали имавте некое рационално сознание зошто е тоа така?

Најнапред би кажала дека кај нас младинската апатија произлегува од моментот што голем број од младите нема да останат во Македонија или не сака да останат во Македонија. Кај нив секогаш план А е „јас ќе си одам и нема зашто јас да се залагам за ова“.

Еве, да се навратиме на апсолутно катастрофалната случка што беше во Кочани. После тој настан студентските организации има организирано голем број на масовни погреби, се одеше по различни факултети.

Понатаму беше и контроверзно дали да се организираат протести или не. Меѓутоа, пораката што се пренесе, односно се промаши да се пренесе, е дека не е битно дали ти ќе дојдеш на погреб, бидејќи таму никој не те брои, туку те брои на протест. Потребно е сите да покажеме унифицирана бројка онаму каде што се брои.

Никој мене не ме брои на погреб, ме брои на протест. Ако после тоа дојдам меѓу тие илјадници на погребот, веќе е предоцна. Јас сум требало да излезам многу порано за воопшто да не ни дојде до тој момент.

Ја имам присуство и онлајн и офлајн и мојот активизам што е офлајн треба да се пренесе и онлајн, така што колективизам е некој да кажеме базворд со којшто ние си го опишуваме тоа.

Меѓутоа, може да се сведе многу лесно, да оставиме впечаток дека ние се залагаме за некоја тема, а тоа да не биде така, бидејќи дали јас ќе споделам некое видео или не, има многу мал импакт, можеби само во насока на подигнување на свеста.

Активизмот не треба да запре со подигнување на свеста. Можеби тоа видео треба да ги пренесе младите до линк за потпис на некоја петиција, односно до страна на некоја организација којашто се залага за тоа прашање, па да бидат мобилизирани кон нивната кауза. Таквиот колективизам треба уште доста да се развие и да се осигураме дека нема тоа само да остане така токенистички, туку вистински да има некаков резултат во физичкиот свет.

И според тоа младите многу голем дел помасивно сме вклучени во тие онлајн активистички кампањи, бидејќи така и побрзо се споделуваат, и можеби на младите им фали и некаков тип на обуки и работилници баш за оној тип на способности коишто би го поддржале нивниот моментален активизам. Работилници за видео монтажи и за подготвување на графички дизајни и стрипови. Така ние ја пренесуваме нашата порака. Едноставно, активизмот сега треба да се придвижи кон новото време и да се усогласи со потребите на младите во моментот.

Интеракцијата на социјалните мрежи нема длабочина, туку само трансакциска врска меѓу поврзаните.

Тука ќе те прашам за нешто што исто така го зедов од еден твој поткаст. Таму зборуваш за парадоксот на најконектираната генерација која всушност е најосамена. Тоа е еден сериозен проблем. Живееме во свет на максимална глобална поврзаност, а вашата генерација или помладата генерација е најосамена всушност.

Има и некои статистики што ги истражував за друг поткаст, меѓутоа некако се сведува на тоа дека сите живееме во едно глобално село, ама како да сме си затворени во некои наши тврдини со огромни ѕидови и примарно потекнува од тоа. Сега во моментов сите живееме двоен живот онлајн и офлајн и тоа црпи огромна енергија. Ако според некоја теорија на слоеви на пријателството, ние во нашите блиски кругови може да имаме околу пет луѓе.

Во подалечните, ама сепак блиски пријатели, околу петнаесет, во значајни контакти околу педесет и да кажеме максималната бројка е сто педесет значајни врски во нашиот живот. Меѓутоа, сега секој просечен млад човек што ќе отвори своите социјални медиуми има да кажеме четиристо, петстотини и повеќе следбеници.

Тоа е само на една мрежа. Јас контактирам и на Инстаграм и на Месинџер, и на Вацап, на Снепчет и Телеграм и ТикТок и сите други социјални медиуми, така што ја сум постојано преплавена со пораки. Ама дали таа интеракција е значајна за мене е многу различно прашање, затоа што на крајот од денот тие интеракции не се сведуваат на вистинска длабочина, туку само станува да кажеме некаква трансакциска врска меѓу нас.

Второ, со тоа што ние живееме двоен живот се создава еден јаз меѓу реалната личност којашто сум во секојдневието и личноста којашто јас ја претставувам онлајн, односно персоната. И тоа не одделува уште повеќе едни од други, бидејќи сѐ сведува на некој начин на споредување, на натпреварување едни со други. Кој кај бил, каква слика извадил и мене…И да почнам од себеси, и јас сум виновник во ова. Многу пати ми е кажано: „Милена, кога ќе те видам на Инстаграм, кога ќе направи човек муабет со тебе во вистински живот, ти си комплетно различна личност”.

Така што јас тргнувам од самата себе дека и јас сум една од личностите коишто всушност го продлабочува ваквиот проблем. Меѓутоа, тоа е реалноста во којашто живееме огромен број на младите. Имаме персона и имаме реален карактер. А другата работа е тоа што младите во моментот чувствуваат и огромен притисок а поради компетитивноста да кажеме на тој работен пазар.

Студентите кои ги познавам во моментов освен што студираат, работат, праксираат, волонтираат… Прават мал миллион работи за своето ЦВ и на крај не ти останува енергија за да се вложиш во тие блиски врски, туку максимум што можам да направам е да споделам рил или мим за тоа колку се чувствувам прегорено.

Така што веќе немаме ниту енергија, ниту простор за да се поврзуваме младите едни со други. И на крајот е моментот на целиот културен шифт од колективизам кон индивидуализација. Односно, сега се појавуваат голем број на таканаречени „ниш“ интереси каде што секој се стреми себеси што е можно повеќе да се издвои од толпата.

Дали тоа ќе биде за ЦВ, дали тоа ќе биде за градење на свој бренд. Сите сакаме да бидеме издвоени уникатни и тука веќе се губи секаков тип на конекција меѓу нас. Бидејќи кога ти се стремиш да бидеш потполно сопствена индивидуа, ти веќе не си ни поврзан со општеството и луѓето што се околу тебе.

Кај младите нема активизам зашто преовладува ставот „јас ќе си одам и нема зашто јас да се залагам за ова“.

И кои се, кои би биле излезните решенија од оваа ситуација? Кои се препораките? Дали дополнителната едукација или забраните?

Претпоставувам дека се мисли на сите форми на насилство кои можат да излезат преку интернет просторот, а особено со ВИ, односно вештачката интелигенција. Ако зборуваме за забрана, дури и да се забрани, нема назад, затоа што ВИ многу често го споредуваат и со пронаоѓањето на нуклеарната енергија.

Бидејќи ние сме знаеле дека има потенцијал и за нешто добро и нешто лошо, не значи дека човекот ќе го закопа тоа затоа што има потенцијал за нешто лошо. Нема веќе никогаш да го отвораме. Тоа е кутијата на Пандора што е веќе отворена. Истото е со ВИ. Едноставно во моментов дури и да го забраниме, пак ќе најде свој простор, ако не тука, тогаш на темната страна на интернетот.

Младите се веќе доста запознаени со тоа. Треба да се движиме во насока на едукација и сензибилизација, односно етичка употреба на ВИ. Како да се користи. И не само неа, туку генерално на интернет просторот, бидејќи со подемот на интернетот и дигиталната генерација да кажеме, се појавуваат и многу нови облици на насилство, коишто не се ни воопшто препознаени во законот.

Ние немаме ниту јазични начини да ги поименуваме, а не да ги дефинираме и да ги конституираме. Едноставно, потребно е прво да се работи кон препознавање на ваков вид форми, сензибилизација и проширување и едукација во училиштата.

Имав прилика да се вратам назад во моето средно училиште за одреден проект што го работев и ми беше многу мило да слушнам дека одредени проекти што биле почнати кога сум била таму и сум се залагала за оваа тема, сега се продолжени и се прават огромен број на напори што е можно пповеќе младите да бидат запознаени со самиот протокол за справување со врсничко насилство. Како да препознат, како да пријават, што всушност тоа подразбира. Се врши редовна сензибилизација на новите генерации. Не само новите. Прва втора година поинтензивно, трета и четврта се веќе запознаени со тие теми и начинот на кој што се дејствува. Меѓутоа, тоа е да кажеме е попривилегирана положба за младите ученици што се наоѓаат во некоја гимназија која што навистина се залага за тие прашања.

Учениците за коишто ваков вид прашања воопшто не се ставени на мапата на проблеми во тоа општество, се на некој начин изолирани и никогаш немаат да бидат способни да го препознаат насилството кое што се врши врз нив.

Какви препораки би дала, на пример на родителите на учениците, на институциите кои треба да водат грижа за тие прашања? Кои се препораките поодделни категории групи?

Јас како млада личност, иден психолог, можам да зборувам од тој аспект. Не можам да кажам правнички како да се постапува.  Најнапред би кажала како совет за родителите самите они да се запознаат со предизвиците со коишто се соочуваат нивните деца, бидејќи они не биле растени како „диџитал нејтивз“ во тој онлајн простор.

Сега, нивните деца уште од раѓање се со телефоните в рака. Така што треба да се запознаат со искуство со коешто детето сега се соочува, бидејќи доколку во нивната генерација врсничкото насилство прекинувало во моментот кога ќе се вратат дома, тоа се случувало на улица или во училиште.

Во моментот кога ќе се вратат дома, насилството врз нивните деца може и да стане уште помасивно, бидејќи сега го имаме пристапот преку телефоните каде што се врши тоа врсничко насилство и да нема спас ниту дома, ниту кога ќе се пресели, ниту кога ќе смени училиште. Тоа е нешто што ќе го следи детето и тоа е еден огромен којшто младите го чувствуваат бидејќи си свесен дека не можеш да побегнеш, дури и да смениш училишта.

И тоа е некоја ситуација на безизлезност со којашто претходните генерации никогаш не морале да се справуваат. Така што за родителите најважна препорака е да се сензибилизираат на ваков вид теми, да сфатат што всушност значи тоа и од емоционален аспект за нивните деца кога се соочуваат со ваков тип на насилство, а понатаму се бараат решенија, за покренување постапка против насилниците и да се стави акцент на работа со психолог за реинтеграција на тоа дете кое што било жртва на врсничко насилство.

Некои закани на интернет ме потресуваат до коски.

Ова те прашувам и заради тоа што изложеноста на она што значат закани и ризици во интернет просторот и особено она што го нарекуваме темниот интернет. Ние објавивме една многу вознемирувачка репортажа на британски „Гардијан“ за апликациите што сѐ помасовно се користат. На пример една од апликациите им овозможува да земат фотографии од  нивните врсници, најчесто девојчињата и со таа апликација да ги „разголуваат“ и потоа ги пласираат тие дипфејк фотографии.

Но, иако се лажни, тие се апсолутно сериозно емотивно потресно соочување на оние кои ќе видат дека некој со нивните фотографии така изманипулирал. Го нагласувам ова прашање како исклучително важно, како што и ти исто така го посочуваш за уште еднаш да ја нагласиме таа потреба родителите да бидат постојано во контакт со децата, за да не остане она дека комплицирани се односите со тинејџерите. Не се толку комплицирани за да нема решение.

Како што споменаваме претходно, со технологијата се развиваат и облици на насилство кои што ние сѐ уште не знаеме како да ги конституираме во законот. Ваквото искуство со „нудифај“ е на екстремната страна од спектарот. Претходно можеме да ги наведеме насилство од типот на креирање на лажни профили со кои што се излекуваат информации од децата или се злоупотребуваат за да се врши врсничко насилство, односно сајбер булинг. Исто така можеме да споделиме тип на насилство што се вика „доксинг“, односно ако приватните податоци на лицето се споделуваат онлајн и јас не морам да го вршам насилството, туку за мене тоа ќе го направат уште десет илјади други кои што стигнале до ти информација. Им било досадно и решиле да ми пуштаат пораки. Исто така, друг тип на насилство е да кажеме „сајбер стокер“, кога жртвата се чувствува дека е постојано под надзор и добива пораки и закани од типот „те набљудувам“ или слично.

Тоа е нешто со што претходните генерации никогаш не се соочиле, не е конституирано во законот, не знаеме како да се справиме. Овој тип на дип фејк е нешто што мене ме потресува до кожа, до коски, затоа што е ризик фактор. Освен што ризична категорија се децата.

Зголемен ризик фактор е да си девојче во таквиот интернет простор. Не дека,  и мамчињата не се засегнати од таков тип на насилство, меѓутоа секогаш кога има нешто што поврзано со сексуална содржина, примарно се погодени девојките.

Јас како психолог, односно како студентка по психологија, во моментов сè уште немам одговор на тие прашања, но ме многу ме плаши што тоа понатаму би значело, бидејќи е нешто за што сè уште немаме направено никои етички регулативи како тоа да се користи или да се стават забрани. Секогаш знаеме дека ќе постојат сајтови коишто ќе ни овозможат ние да ги заобиколиме тие забрани да стигнеме до такви материјали и го направиме она што сме наумиле да го направиме.

Дали тоа во иднина ќе значи дека сите само ќе треба да се помириме и дека некој некаде ќе може да ни извади таква слика и ќе треба само да се прифати да се живее со тоа. Како што и вие кажавте, тоа е сериозен напад на егото на една личност што може да остане со неа долготрајно. И дали понатаму за дваесет триесет години ќе биде нормализирано сите да имаме по една таква слика и нашиот работодавец да го игнорира тоа. Или јас сега кога влезам во интервју, да се тресам дека некој го видел тоа. Дури и да е лажно таа слика постои и мене тоа ќе ме прогонува.

Родителите на денешните тинејџери не се растени како „диџитал нејтивз“ и треба да се запознаат со предизвиците со коишто се соочуваат нивните деца.

За жал овие интервјуа секогаш имаат крај и жалам што ќе го завршиме разговорот, но ајде уште нешто за крај.  Подготовувајќи се за ова интервју сретнав една реченица која вели: „Младите се моќта што го менува Балканот”. Дали веруваш во тоа и што е тоа што би го упатила како порака до младите, дека можат да го менувате светот околу нив?

Ваквата порака, морам да кажам, мене ми е малку меч со две острици. Затоа што на една страна да, младите се апсолутно моќта на Балканот, на светот. Ние го движиме светот напред. Треба да ги утврдиме оние работи коишто не функционираат од претходните генерации, да се заложиме за нивна промена и да истраеме додека тие не се променат и не си го изградиме светот во сликата којашто ние сакаме да ја гледаме. Меѓутоа, од друга страна, кога се вели младите се промената која што доаѓа, некако топката се пренесува од едната генерација на другата.

А младите не се во тие години, за да го имаат капиталот, социјалните конекции, социјалниот престиж за да ги спроведеме директно ваквите промени. Така што се повикува и на поддршка од постарите генерации и еден, да кажеме интергенерациски дијалог во којшто ние заедно ќе изградиме таа промена, бидејќи не може да се преправаме, дека сега ќе чекаме да изумрат последните диносауруси и од нула ќе почнеме да го градиме светот.

Едноставно, тоа е паралелен процес. Значи, младите го градиме новиот свет со поддршка од постарите. Така што младите ги повикувам што е можно поактивно да се залагаат и ако можат на протестите ги земат и нивните родители, постарите генерации да бидат освестени дека и они сѐ уште, иако не се во тие највигилни , имаат активна улога во оформувањето на едно општество. Не се само младите, туку сме сите засегнати.

Ти благодарам многу за ова интервју и за тоа што ја прими ти поканата. Ти посакувам многу успехи понатаму. Ќе ја следиме твојата работа бидејќи е важна и ќе ја афирмираме и се надеваме дека ќе го постигнуваш тоа што го имаш зацртано како своја цел.