Психичкото насилство почнува кога љубовта станува контрола

Психичкото насилство не почнува со шлаканица. Почнува многу порано, во моментот кога стравот станува нормална состојба, кога контролата се продава како грижа, а човекот полека се оттурнува од сопствениот живот. Токму тоа е една од најсилните пораки во интервјуто со Ивана Белчева, која не зборува само како активистка, туку и како жена што, како што самата вели, не станала активист „затоа што сакала“, туку затоа што сфатила „колку за жал во нашиот систем не се препознава психичкото насилство“.

Во разговорот за Рацин.мк, Белчева отвора тема што со години остануваше зад затворени врати: како изгледа насилството кога не мора секогаш да има модрици, но има страв, изолација, условување, понижување и постојано чувство дека некој ти го одзема тлото под нозете. Нејзиното сведоштво е важно токму затоа што ја руши една од најопасните заблуди во јавноста, дека насилство е само она што може веднаш да се види. Во нејзиниот расказ, насилството е и тоа што не се гледа, но се живее секој ден.

Кога една жена сфаќа дека тоа не е „семеен проблем“, туку насилство

Еден од најсилните моменти во интервјуто е кога Белчева објаснува дека најтешкиот чекор не е првата пријава, туку првото признавање пред самата себе. Таа зборува за живот поминат во средина во која насилството било дел од секојдневието, па токму затоа долго не се препознава како нешто што треба да биде именувано и прекинато. Како што вели Белчева, „кога сте родени во една таква средина, вие не знаете дека постои нешто друго“ и „кога од старт насилството постои во вашиот дом, тоа станува нормално“.

Во ова сведоштво има нешто многу поважно од лична исповед. Има прецизен опис на механизмот преку кој насилството се претвора во навика на живеење. Не затоа што е прифатливо, туку затоа што со години никој не го именува како проблем. Белчева вели дека го препознала „многу доцна“, иако знаела дека она што се случува „не е секојдневно“ и „не се случува секаде“. Тоа доцнење, всушност, е клучот на трагедијата во многу семејства: жртвата чувствува дека нешто не е во ред, но нема јазик, поддршка или институционален одраз што ќе ѝ потврди дека тоа што го живее е насилство.

Особено потресен е делот кога вели дека дури кога почнале да ѝ се појавуваат психосоматски последици, сфатила дека телото веќе не може да го носи товарот на она што умот со години го потиснувал. Белчева зборува за цисти на тироидната и на бубрегот, за постојана нервоза и раздразливост, по што почнала да истражува и да се соочи со фактот дека „нешто се случува со мојот организам“. Токму тогаш, како што раскажува, во раце ѝ дошол Законот за семејно насилство и дури таму, во црно на бело, прочитала дека психичкото насилство е препознаено и казниво. Тоа е мигот кога личната болка станува политичко и општествено прашање: кога жртвата сфаќа дека не „измислува“, туку дека системот веќе има име за тоа што го преживува, само што предоцна не ѝ го кажал.

Што значи нормализација на насилството

Во интервјуто Белчева многу јасно ја објаснува нормализацијата. Таа не ја опишува како некаква апстрактна психолошка формула, туку со едноставна и сурова реченица: „Нормализација е непријавување“. Во таа реченица е собрана целата тишина на многу домови, многу соседи, многу роднини и многу институции.

Како што вели Белчева, нормализација е кога „некој дома крши, фрла, ви се заканува“, кога ве фаќа за рака или за врат, кога ве заклучува во соба, ве исфрла од дома или создава такви услови што самиот дом се претвора во место на страв. Тоа не е „лош ден“, не е „тежок карактер“, ниту „семејна караница“. Тоа е образец на однесување што се повторува доволно долго за сите околу него да почнат да се однесуваат како да е нормален.

Белчева вели дека во нејзиниот дом проблемите со години биле третирани како „само наши лични проблеми“ и не смееле да излезат надвор. Тоа е уште една голема тема од интервјуто: сторителите, како што таа вели, „имаат тенденција да ги кријат своите дела“, а нивното дело станува видливо само кога некој ќе проговори. Ако жртвата молчи, ако околината се прави дека не гледа, тогаш насилството може да трае со децении. Белчева тоа го кажува најдиректно: „Ако јас се плашам и јас мислам дека мора да остане тоа сето дома, тоа останува дома четириесет години“.

Како изгледа психичкото насилство кога не се гледа

Една од најважните вредности на ова интервју е што не зборува за психичкото насилство како нејасен термин, туку го распарчува на препознатливи однесувања. Белчева објаснува дека сторителите знаат „точно како да манипулираат“, како да ве оттурнат од вашата сигурна средина, како да ја сведат вашата слобода на дозвола. Токму затоа таа вели дека психичкото насилство многу често е „ментална игра“ во која другата страна веќе знае кои ви се слабите точки.

Во интервјуто таа предупредува и на нешто што многумина не го забележуваат навреме: насилникот не е насилен 365 дена во годината. Напротив, како што вели Белчева, „тие точно знаат како да ве дигнат високо“, како да ве пофалат, да ве стават „на пиедестал“, да ве величат, а потоа, во следниот момент, да ве погодат токму таму каде што најмногу боли. Токму поради оваа смена на идеализација и понижување жртвата не живее во јасен однос, туку во постојана неизвесност. Не знае кога ќе биде сакана, а кога казнета. И токму таа непредвидливост го прави насилството толку разорно.

Белчева ова го опишува и со една силна формулација: насилникот „ви ја одзема моќта“. Кога некој што треба да ве заштити, во партнерски или семеен однос, наместо сигурност произведува немоќ, тогаш станува јасно дека односот повеќе не е љубовна врска, туку систем на зависност и контрола.

Каде почнува контролата и зошто не е љубов

Во еден од најсилните делови од разговорот, Белчева ја отвора темата на условената љубов. Нејзината теза е директна: здрава врска бара „комплетна апстиненција од контрола“ и прифаќање. Сè друго, особено условувањето, е влез во психичко насилство.

Таа дава пластичен пример за тоа колку рано може да се појави првото „црвено знаме“. Ако на втор состанок партнерот ѝ каже на партнерката дека, ако излезе со своите другарки, „толку е од нас“, тогаш, како што вели Белчева, веќе имаме аларм. „Не може никој вас да ви услови со кого да се дружите“, вели таа, и во таа реченица всушност ја поставува основната граница меѓу љубов и контрола.

Токму тука Белчева ја воведува и можеби најјасната формулација од целото интервју: „Ќе те сакам ако…“ не е љубов, туку условување. „Ќе те сакам ако ослабиш. Ќе те сакам ако почнеш да спортуваш. Ќе те сакам ако заработуваш повеќе пари. Ќе те сакам ако не се дружиш со некого.“ За Белчева, сите овие реченици се услови на љубов, а не љубов. Вистинската љубов, според неа, не создава страв, туку благосостојба. „Ние треба да живееме во благосостојба. Не треба да живееме во страв“, вели таа.

Оваа линија е особено важна затоа што интервјуто не го сместува насилството само во доменот на отворени конфликти и физички напади, туку и во секојдневните мали ограничувања што често погрешно се романтизираат како грижа, љубомора или посветеност. Белчева јасно вели дека сторителите имаат тенденција да ве одделат од вашата сигурна средина, од пријателите, роднините, светот што ви припаѓал пред врската. А човекот што е оттурнат од своите блиски полесно се држи во страв.

Зошто жртвата се враќа, молчи или не пријавува

Ова е веројатно делот што најмногу го сече јавниот цинизам. Белчева директно се спротивставува на навиката општеството да суди од страна. Таа вели дека кај нас „многу сакаме да судиме“ и да се правиме паметни, но малкумина се обидуваат да влезат во „менталната матрица на жртва“.

Нејзиното објаснување е и лично и аналитично. Семејното насилство, вели таа, не е еднократен инцидент, туку траума што се повторува долго време. „Кога една жртва е многу долго време изложена на насилство, физичко и психичко, се менува конструкцијата на психата“, вели Белчева. Таа зборува за депресивни и анксиозни состојби, за ум што живее во постојан микс меѓу „моето лошо минато и мојата лоша иднина“, за ум што се затвора како заштита затоа што веќе не може да го издржи континуираниот судир меѓу „те сакам“ и „не те сакам“.

Особено силен е делот каде што го опишува телото на жртвата како тело што постојано лачи адреналин, затоа што никогаш не знае кога ќе се активира агресијата. Кај неа, како што раскажува, стравот бил поврзан дури и со најбанални домашни поводи, со прашања од типот „зошто е сунѓерот на одредено место“, по што можела да следи експлозија. Поентата е јасна: жртвата не живее во стабилен свет, туку во средина во која секој ден е непредвидлив. А во таква состојба човекот не размислува слободно, туку преживува.

Белчева оди и чекор понатаму кога вели дека жртвата многу често не се сака себеси доволно, нема развиено слика за сопствената вредност и станува зависна од врската, особено затоа што сторителите постојано повторуваат формули од типот „ти си ништо без мене“ и „ти зависиш од мене“. Во таква матрица, враќањето кај насилникот не е рационален избор што лесно се осудува од страна, туку последица на долготрајно рушење на самодовербата, вредноста и чувството дека воопшто постои друг живот.

Сведоштвото од супермаркет: кога насилството се случува пред сите, а жртвата пак останува сама

Еден од најсилните и најдраматични делови од интервјуто е сведоштвото на Белчева за ситуација што лично ја видела пред излез од супермаркет во населбата Ѓорче Петров. Таа раскажува дека прво слушнала силна расправија, но клучен момент бил плачот на детето. „Ние не сакаме да се мешаме кога некој се кара“, вели таа, опишувајќи ја културата на дистанца и туѓа работа. Но плачот на детето бил толку силен што се приближила заедно со друга жена.

Тогаш, како што раскажува, пред нејзини очи се случил физички напад. Белчева влегла меѓу партнерите, го зела детето, се обидела да го смири, да го врати „во моментот“, да му зборува нежно за да не биде дополнително трауматизирано. Потоа следел нов напад, повик до полиција, обид да ја убеди жената да пријави, а на крај и уште едно горчливо сознание: жртвата си заминала пред да пристигне полицијата.

Овој дел од интервјуто не е само лична епизода. Тој ја покажува целата тежина на ситуацијата кога насилството веќе е јавно, веќе е видено, веќе е пријавено, а системот и натаму не успева да го прекине кругот. Белчева вели дека цело време повторувала само едно: „детето мора да се спаси“. Според неа, кога двајцата родители не го решаваат проблемот, тогаш државата мора да има социјални служби што ќе ги заштитат децата. Во спротивно, како што предупредува, „овде во моментов децата се најнезаштитени“.

Што се случува со децата што растат во насилство

Белчева многу јасно ја поврзува семејната атмосфера со врсничкото насилство и подоцнежните модели на однесување кај децата. Нејзината формулација е едноставна и моќна: „Децата се нашето огледало“. Ако детето дома гледа навреди, понижување и страв, тогаш голема е веројатноста тој образец да го повтори и надвор.

Таа вели дека булингот „најчесто потекнува од дома“ и дека не започнува веднаш со физичко насилство, туку со навреди. Ако детето гледа дека едниот родител е постојано навредуван, тогаш истиот модел лесно го носи во училиштето, на улица, во својата група. На тој начин, насилството не останува затворено во домот, туку се шири низ заедницата.

Во оваа линија Белчева отвора и поширока општествена тема: не можеме да го смениме однесувањето на децата ако не го менуваме однесувањето дома. Не можеме од едно дете да бараме емпатија, почит и стабилност, ако расте во средина во која владеат закани, притисоци и емоционален хаос. Затоа интервјуто не е само разговор за жртви и сторители, туку и за идните генерации што растат во модел што подоцна ќе го репродуцираат.

Како да се препознае психичкото насилство

Кон крајот на разговорот Белчева нуди и една рамка што можеби е најкорисниот дел за оние што се обидуваат да го препознаат проблемот кај себе или кај некој близок. Наместо долги дефиниции, таа поставува едно прашање: „Дали сте слободни?“

Според Белчева, ако не можете слободно да станете и да го направите тоа што сакате, без услов од партнерот, тогаш веќе не сте во здрава врска. Ако не можете да комуницирате со одредени луѓе, ако не можете да излезете од дома кога сакате, ако мора да се пријавувате каде сте, што правите и со кого сте, тоа е „тивка контрола“. А тивката контрола, како што таа ја именува, е еден од најопасните облици на психичко насилство, затоа што долго останува непрепознаен.

Во овој контекст, Белчева зборува и за дигиталната контрола. Следење на профили, размена на лозинки, очекување постојан увид во туѓиот телефон и комуникации – сето тоа, според неа, „навистина нема потреба да се случува“. Човекот и во врска мора да има свој индивидуален свет, свои активни односи со пријатели и блиски, свој круг на заштита. Кога тој круг систематски се сече, тогаш веќе не станува збор за блискост, туку за надзор.

Каде паѓа системот

Белчева е остра и кон институциите. Таа вели дека „ние немаме систем за пријава“ и опишува механизам во кој жртвата оди во полиција, дава изјава, а потоа случајот се третира така што едната страна ќе каже едно, другата страна друго, без јасен механизам што навистина ја препознава тежината на психичкото насилство.

Особено важен е делот од разговорот каде што објаснува дека таа својот пат го почнала во здравствени институции, а не во социјалните служби, токму затоа што морала да обезбеди извештаи и траги што ќе помогнат случајот да се именува. Белчева вели дека кога го пријавувала својот случај, луѓето што ја примале поплаката не знаеле како да го препознаат како психичко семејно насилство. Оттука, таа ја извлекува и клучната системска теза: здравството, социјалните служби и образованието се „трите столба“ без кои ова општество не може напред.

Токму овде интервјуто добива тежина што оди далеку над поединечна судбина. Белчева не бара сочувство, туку систем што препознава, постапува и спречува. Ако институциите не го знаат законот, ако не умеат да читаат траума, ако жртвата и по пријавата останува препуштена сама на себе, тогаш насилството не е само приватен ужас, туку јавен неуспех.

На крајот останува едно прашање што Белчева го поставува подобро од било која експертска дефиниција: дали сте слободни. Во тоа прашање е собрана и дијагнозата и предупредувањето. Затоа што кога љубовта станува страв, кога блискоста станува надзор, кога домот станува место на стрес, а не на сигурност, тогаш не станува збор за „тежок однос“, туку за насилство што веќе почнало – само што можеби сè уште никој не го именувал така.