Ристовска-Јосифовска: Историографијата е должна да ги отвори и истражува темите што беа премолчувани

Во ова издание на серијата интервјуа „Имаме неколку прашања за вас“, ја поканивме проф. д-р Билјана Ристовска Јосифовска. Таа е раководител на Одделението за културна историја при Институтот за национална историја на Република Македонија.

На почетокот од разговорот со неа го  отворивме прашањето дали формирањето на македонската нација е различно од формирањето на другите нации, особено од оние на Балканот.

Ристовска Јосифовска вели дека ни требаат преводи и поголема афирмација на македонските историографски трудови на светските јазици.

Таа смета дека во Југославија некои теми од македонската историја беа премалчувани, некои беа модифицирани, а имаше и теми коишто беа и санкционирани.

Професорката смета декла премолчуваните теми историографијата е должна да ги отвори и истражува.

Од галеријата ликови од македонската културна историја таа го издвојува Ѓоргија Пулевски, кој уште во 19 век јасно разграничува што е македонски јазик, македонски народ, македонска етнографија, македонска граматика.

Ристовска Јосифовска вели дека Тоше Проески ги има сите атрибути вo научна смисла да биде дел од нашата културна историја.

Со проф. д-р Билјана Ристовска Јосифовска разговараше Зоран Бојаровски

Кога се договаравме за овој интервју рековме дека фокусот ќе биде на она што е ваша специјалност во Институтот, културната историја. Но, за да стигнеме до важните прашања кои се однесуваат на културната историја, да почнеме со прашањето дали во историјата на развојот на македонската нација и државност има разлики во создавањето на државите, на државноста, споредено со другите земји, особено оние на Балканот, поврзано со периодот на настанувањето на националните држави во Европа?

Во суштина македонската нација, формирањето на македонската нација, па и македонскиот народ, не е нешто особено различен од формирањето на другите нации.

Има специфики, но тие му даваат и автентичност на нашиот културно-национален развиток. Но во суштина ги следи сите текови коишто се специфични за развитокот на сите национални нации и национални држави.

Она што можеби било, негативна неповолност за македонската нација е тоа што во тој период на развој на националната свест, борбата за афирмирање и борбата за формирање на национална држава, ние не сме имале цврст лобист со денешната терминологија, некој гарант којшто би стоел зад формирањето на нашата држава. Тоа дојде многу подоцна и тоа е таа неповолност од една страна, а потоа и поделбата на Македонија.

Балканските војни одигруваат клучна улога. Тоа е една голема траума за македонскиот народ и борбата којашто претходно се води. Пред сѐ преродбенските процеси, борбата за самоосознавање, национално афирмирање и така натаму, и борбата за ослободување и формирање држава, потоа се претвора во борба со дополнителна неповолност, борба за ослободување, обединување и формирање држава.

Формирањето на македонската нација не е различно од формирањето на другите нации.

Ова првото прашање го поставив имајќи го во предвид едно интервју што навремето јас го правев со академик Гане Тодоровски. Беше по повод сто години од формирањето на ВМРО, односно претходно Македонската револуционерна организација, кога тој ми рече дека 100 години се доволни за формирање на една нација, која на крај се кренисува со формирањето ни државноста во 1945-та година со АСНОМ.

Но, кога сме кај гарантите, ајде да продолжиме со тоа. Кога го спомнав АСНОМ, во сценографијата на АСНОМ стојат знамињата на Соединетите Американски Држави и на Велика Британија. Дали тоа може да се поврзе со она што го велите вие дека кога се создаваа нациите и државите во Европа, некои од големите сили стоеја како гаранти во создавањето на тие држави.

Дали присуството на овие знамиња може да се идентификува како поддршка и како гаранти Соединетите Американски Држави и Велика Британија во создавањето на македонската држава?

Се разбира, сите национални прашања воопшто се решаваат, за жал, во големи конфликти. И тоа било така кога решавачка улога имаат големите сили.  Затоа претходно ги спомнав тие гаранти.

Но, јас не би го детерминирала формирањето на градењето на нацијата точно со некои години, дали се сто години или слично. Јас тоа не би го правила така, бидејќи кога го изучуваме културно националниот развиток на македонскиот народ, а и воопшто на било кој народ, мора да се земат предвид и претходните периоди.

Воопшто за да се дојде до формирање на една нација, треба да има и период на формирање на тој народ. И сега ако земеме некаква периодизација да правиме, тогаш има за националното, етничкото, етнокултурното структурирање воопшто на македонскиот народ, на Македонците, еден период којшто можеме условно да го наречеме преднационален.

Тоа е сè до крајот на осумнаесетиот век и некако доаѓа до укинувањето на Охридската Архиепископија. И потоа деветнаесети век и натаму, тоа е веќе еден национален период на развиток, кога се развива национална свест. Сето тоа будење, просветителство, сите тие превирања во размислувањата не се ништо поинакви од сите други народи.

Ако ги исклучиме политичките толкувања кои се однесуваат на формирањето на нациите и на државата, а кои се актуелни во овој период, од дел од нашите соседи, дали треба да се смета за хендикеп тоа што македонската држава е настаната да речеме, осумдесетина години подоцна од создавањето на другите држави на Балканот?

Хендикеп во однос на што? Во однос на историската наука? Бидејќи зборуваме…

Реков, ако ги тргнеме политичките толкувања, бидејќи немаме намера да навлегуваме во тоа. Тие тргнуваат од некакви сегашни позиции, од некакви интереси кои се дневнополитички. Од историографска гледна точка, дали е хендикеп тоа што во 1945-та година е формирана македонската држава?

Формирањето на македонската национална држава по втората светска војна, на самиот крај на војната и првото заседание на АСНОМ, поставува темели за формирање на институционален развиток на институции, со тоа и научни институции, со тоа и историска наука, меѓу другото.

Другите балкански држави, тие се најважни за нас, се формираат многу порано. Тие во меѓувреме веќе формирале институции, формирале свои научни центри, веќе ги етаблирале своите гледишта во европската и во светската наука.

Така што, од тој аспект, да, може да се смета за хендикеп во смисла на задоцнетото формирање на институции преку кои би се пласирале македонските гледишта во историографијата, историскиот развиток и така натаму. Тоа е една отежнувачка околност за македонските историчари, да кажеме.

Ни требаат преводи и поголема афирмација на македонските историографски трудови на светските јазици.

Логично би било прашањето сега понатаму, што е тоа што ѝ недостасува на македонската историографија, или сега или во изминатиот период, за да го објасни, да го стави во контекст ова за кое зборуваме сега, тој „хендикеп“, да се објасни и да се препознае дека тоа е само еден временски период, којшто, всушност ги следи сите процеси коишто постоеле во државите што настанале претходно.Ова што го велите вие, создавањето на македонските национални институции, научни, за историја, било кои други. Што е тоа што и недостасува на македонската историографија денеска, да речеме?

Со формирањето на институциите и историската наука, прво постоеше јазичната бариера. Историската наука со формирањето на државата и институциите, фактички започнува истражување на речиси сите области од историската наука, бидејќи за тоа имало потреба. Пред сѐ, тоа се прашањата за националниот идентитет, за националноослободителната борба, за Македонците во иселеништво и така натаму.

Воопшто, се отвораат сите возможни прашања во еден период на институционализација во рамките на Југославенската Федерација. Тогаш навистина имаме подем на историската наука.

Имаме значајни трудови и тоа се трудови коишто мора да се земаат предвид. И денеска, кога истражуваме, еве од денешен аспект, кога имаме слобода на пишување и изразување и така натаму, многу поголеми можности и технички, технолошки и секакви за патувања, секогаш мора да се имаат предвид и тие истражувања.

Меѓутоа, за жал, тие не се секогаш достапни за широката европска и светска јавност поради јазичната бариера. Многу мал дел од тоа е претставено на некој светски јазик и тоа е можеби нешто што ние треба да, да го напра́виме.

Освен тоа, ние сме сепак мала научна елита. Не може да зборуваме споредено со бројноста на други науки, но тоа сѐ едно не е сосема хендикеп, ако се пробиеме во таа сфера.

Во Југославија некои теми беа премалчувани, некои беа модифицирани, а имаше и теми коишто беа и санкционирани.

Сакате да кажете, за да се пробиеме или за да се пробиевме досега, ако сега е нешто подобро, беше неопходно или сè уште е неопходно, пристап на нашите научни историски материјали, книги, научна литература на други јазици, на англискиот или на било кои други јазици, за да бидат подостапни до оние кои ја проучуваат историјата, за да ја видат разликата, за да го видат ставот на македонската историографија?

Она што е можеби според мене најголем пробив во тој ран период на развиток на историографијата е пробивот во славистичките кругови.

Во таа сфера имаме навистина голем пробив. Во славистиката воопшто и во Европа и во светот. И фактички ние имаме добра основа. Но за да бидеме поприсутни и нашата приказна да можеме посоодветно да ја презентираме, нашите гледишта, потребно е поголемо, еве да кажем, инвестирање можеби, во тоа претставување на други светски јазици. Патувања и престои во различни центри, комуникација, научни собири, и така натаму. Финансиска поддршка.

Да ли во овој контекст дел од причините може да се пронајдат или побараат во она што значеше развојот на македонската историографија во две, јас ќе ги наречам така различни епохи. Едната епоха е од 1945-та година, востановувањето на државата, институциите, но во рамките на една федеративна држава, а вториот период е од 1991-ва година наваму, од проголосувањето на независноста и веќе триесетина и неколку години самоостоен развој на македонската историографија.

Дали меѓу тие два концепта има такви разлики кои се однесуваат и на претходното прашање, дека во првиот период, можеби и заради тоа што бевме повеќе свртени кон славистичкиот свет, имаше повеќе информации за нив достапни, а за разлика од тоа немаше доволно информации кои ќе бидат достапни за она што значи западноевропската научна мисла?

Не би го врзала јас тоа со присутноста во славистичките кругови. Тоа е за нас е апсолутна предност и врз основа на таа предност ние денеска и продолжуваме. Така што, тоа само треба да се негува и да се развива понатаму.

И затоа, должна сум да кажам дека тоа е резултат не само историската наука, туку и на науките поврзани со јазикот, со фолклорот, со литературата. Тука се и сите други научни институти со едно специјално значење за македонската нација и државност.

Инаку, секоја поголема заедница, еве федерацијата, на пример, Југословенската Федерација, си има свои политики од секаков вид, па и политики во културата, политики на меморија и така натаму.

И сега, ако ме прашувате за разликата, едно е неинституционалниот дел на развиток на историографијата пред формирањето на македонската национална држава, а потоа и институционалниот период, којшто од денешна гледна точка се разликува фактички до осамостојувањето и од самостојувањето наваму.

Јас би повторила дека треба да продолжиме и да надградуваме. Да се надградуваме на тоа што претходно било изградено и да се дополнуваат оние теми коишто биле, на пример премалчувани.

Благодарение на тоа заедничко живеење во Југославија, да, некои теми беа премалчувани. Некои теми беа малку модифицирани во претставувањето, а имаше и теми коишто знаеjeа понекогаш да бидат и санкционирани.

Според тоа има разлика и сега со осамостојувањето се доби таа посакувана слобода на изразувањето што е факт. Таа слобода не дојде преку ноќ и за таа слобода се изборија интелектуалците од тој период низ различни форми.

Денеска можеби ги подзабораваме, но историјата ќе ги потсети, ќе ги истражува понатаму. Слободата на говорот и особено тие бели петна коишто беа отварани со списанието „Млад борец“, коешто беше една појава во тој период.

Тогаш е Македонскиот форум, тогаш е онаа голема прва средба на децата бегалци од Егејскиот дел на Македонија, коешто беше посебен феномен од тој период, кои што понатаму ќе се истражуваат, МААК… Така што, со создавањето на националната држава почнаа да се отвораат и тие теми коишто беа потпремалчувани.

На пример, прилично беше игнориран античкиот дел од историјата на Македонија. Не беше благопријатно премногу за тие југословенско-грчки односи и така натаму. Многу истражувања што можеби би можеле да бидат тогаш направени, не биле направени. Затоа потоа дојде тој преголем интерес за изучување на античката историја, за Александар Македонски како лик и така натаму. Тоа и на катедрата по историја исто така не се изучуваше одделно претходно. Тука се темите поврзани со народноослободителната борба, улогата на Тито. Зошто кога се формира националната држава, таа тенденција на македонскиот народ за обединување не наоѓа израз. Тоа е посебна тема во науката и така натаму.

Има теми што беа премолчувани и историографијата е должна да ги отвори и истражува.

Да навлеземе сега во она што е ваша специјалност, културната историја и ликовите во културната историја, кои се светилници на одделни сегменти од историјата. Дали меѓу тие ликови има некои кои се запоставени? На кои ликови не сме им посветиле доволно внимание? Што би издвоиле од таа галерија на ликови?

Многу е тешко така да се издвојат ликови затоа што нашио културно-национален развиток и процес фактички се темели врз цела плејада на ликови ако зборуваме за националниот период..

Да, зборуваме за тие ликови кои се централни фигури во она што значи културна историја и кои ја еманципираат, кои го осветлуваат патот каде таа треба да се движи. Еве да ви помогнам, Ѓорѓија Пулевски е еден од вашите доминантни ликови што го истражувате. Дали неговото место е јасно позиционирано во македонската историја?

Ако зборуваме за Ѓорѓија Пулевски, тоа е еден од моите посебни интереси на истражување. Тој е еден од оние ликови за коишто сите знаеме, сите ги споменуваме и мислиме дека сѐ е завршено со истражувањето за него. Напротив, тој има таков опус зад себе и такво дело создадено во текот на својот живот, што може да се истражува уште многу долго.

Тоа е еден лик којшто ми се чини го одразува целиот преродбенски процес.

На кој начин? Што го разликува од другите во тој период?

Како прво, тој во ниеден момент, можеби благодарение на тоа што бил далеку од високобразован, од образовните институции, не потпаднал никогаш под ниедна пропаганда.

Тој не е ниту дел од некакви научни институции, тој е самоук во суштина. Меѓутоа она што го создава просто фасцинира. Тој ги има сите атрибути на националната преродба.

Тој е од една страна комита, револуционер, печалбар, бидејќи од печалбарски крај потекнува, а од друга страна, пак, се пројавува како македонски интелектуалец од втората половина на деветнаесетиот век. Тој е и лексикограф. Објавува два многу значајни речника во Белград, 1873 и 1875 година, од четири и од три јазика, каде што го вклучува и македонскиот. Таму е и македонскиот јазик, можеме да го гледаме.

Уште во 19. Век, Пулевски јасно разграничува што е македонски јазик, македонски народ, македонска етнографија, македонска граматика.

Како споредбен речник на три јазика или на четири јазици, каде што македонскиот јазик се позиционира како посебен?

Да, го наоѓаме таму. Тој е историчар и историограф. Тоа е посебно нешто што треба да се истакне. Тој е автор на ракописот „Славенско-македонска општа историја”, кој што го завршува пред својата смрт.

Тоа можеме да го утврдиме според предговорот што го пишува 1892 година, а веќе ’93, почина. Тој е граматичар. На свој начин, се разбира, ги пишува тие граматики, но тоа е дел повторно од тој преродбенски процес во којшто нашите преродбеници се обидувале и да го стандардизираат македонскиот јазик.

Тој прави такви обиди и тоа во повеќе наврати. Не само во „Славенско-македонската општа историја”, каде што еден дел е граматика, туку тој ја пишува и објавува „Слогница речовска”, од 1880 година, којашто исто така е една своевидна граматика.

Тој е поет. Има поема, собирач на фолклор, на фолклорно творештво и публицист. Тој е и етнограф.

Тој во сите трудови се обидува да ги дефинира тие етнографски групи. Се занимава со тоа што е народ, што е  идентитет и така натаму. Меѓу другото, и во „Славенско-македонската општа историја” еден дел е, имено, етнографски осврт.

Тој пишува за Македонците, во тие негови пишувања ги вклопува Македонците во семејството балкански народи. И тоа е нешто што он го прави, што и ние денеска се обидуваме да го направиме. Тој јасно разграничува она што е македонски јазик, македонски народ, македонска етнографија, македонска граматика…

Во 19 век. Човек кој не бил образован и кој на некој волшебен начин успеал да се заштити од пропагандите во тоа време кои ќе вршеле притисоци, ќе го асимилирале…

Можеби и не. Тоа е она што фасцинира кај него, тоа што тој во ниеден момент нема колебање што е македонскиот народ, што е македонскиот јазик. Тоа сосема јасно го кажува во сите трудови, од почеток до крај. А во „Славенско-македонска општа историја”, којашто е навистина огромен труд, таму сосема јасно се произнесува и тоа е нешто што ние допрва треба да го допроучиме. Тоа остава простор за многу анализи.

Ако го земеме Ѓоргија Пулевски како лик, како симбол на она што значи личност во нашата културна историја, со сите атрибути кои треба да се изучуваат и кои зрачел со една таква јасна свест за тоа кој е, што е и каде припаѓа, отприлика го нијансираме она што значи некоја парадигма, лик, за она што определува кои личности во нашата културна историја се такви какви што се и дека припаѓаат на таа културна историја со свој придонес.

Вие за таквите ликови во вашето дело „Студии за македонската културна историја” во главата „Личноста како фактор во културно-историските процеси, влијание, одраз и меморија“ ја објаснувате тезата дека личноста во историјата е важен маркер на историските процеси и настани.

Ако „скокнеме“ во дваесеттиот век, во дваесет и првиот век, кои се ликовите што денеска зрачат со една таква еманација на енергија, за кои можеме да кажеме дека се историски личности кои припаѓаат во културната историја на Македониј?

Еве да ви помогнам, дали Тоше Проески може да биде таква личност, бидејќи го спомнувате во вашата студија?

Да се навратам само за Пулевски, на коишто нашето интервју се осврнува. Треба да се спомене дека тој е и организатор, деец-организатор.

Тој ја организира Славенско-македонската книжевна дружина во 1878 година во Софија, како емигрант. Таа дружина е многу значајна бидејќи таа е почетокот на почетоците на развитокот на македонската академска култура.

Притоа не затоа што тоа е единственото здружение коешто било формирано од Македонци, напротив, има цела серија разноврсни здруженија од 19 век, но со постановки коишто денеска можеме да ги препознаеме како почетоци на академски истражувања и некои од тие всушност ги препознаваме во самата славенско македонска општа историја како резултати.

Тука веќе доаѓаме до претпоставки, бидејќи податоците за тоа зошто била растурена и така натаму, ги дава многу подоцна Димитрија Чуповски. Но, тоа е почеток на цела низа здруженија коишто потоа доведуваат од неинституционалниот до институционалниот период, до формирање на Македонската академија на науките и уметностите.

„Славенско-македонската книжевна дружина“ во 1878 година на Пулевски, основана во Софија, е почетокот на почетоците на развитокот на македонската академска култура.

Тие здруженија практично се нуклеус, јадрото од кои подоцна настануваа македонските институции…

Да, апсолутно. Тие се развиваат и се преточуваат едно во друго на некој начин. Ова на Пулевски е првото, но истата таа емиграција неколку години подоцна, во 1891-92-ра ја формира „Младата македонска книжевна дружина“. Апсолутно едно продолжување со веќе чист македонски етноним, дури не е ни „славенско македонски“, туку се преобразува во македонски етноним. Потоа продолжува со ученичкото друштво „Вардар“, во 90-тите, па „Македонскиот клуб“ во Белград, 1902 година, и тука тоа е главно истиот круг кои што понатаму дел се преточува во емиграцијата во Руската империја, па се формира „Македонското научно-литературно другарство“ кога доаѓаме до оној момент на најголемата траума во македонскиот етнички развиток, поделбата и и развиток во повеќе држави.

Меѓутоа и тоа не е нешто што го спречува. Напротив, дури се јавува и многу позасилено национално здружување. Па го имаме „Македонскиот литературен кружок“ во Софија, којшто е исклучително значаен и тоа е еден преод кон следниот период на институционално формирање, во македонската веќе држава, на друштвото на уметниците, книжевниците и научниците коешто , Друштвото на писателите и конечно Македонската академија во 1967 година, како некој врв на тие напори за формирање на македонски национални институции.

Се разбира, ги имам предвид и сите други институти коишто се формираат. Но, ова е еден академски редослед.

Тоше Проески ги има сите атрибути во научна смисла да биде дел од нашата културна историја.

Да не го заборавиме, бидејќи го спомнавме, Тоша Проески. Многу е интересно што во вашите трудови реферирате на лик кој ни е временски близок. Ние години живеевме со него практично, а сега треба да го гледаме како лик на нашата културна историја. Како? Зошто?

Кога ја пишував таа книга за културната историја („Студии за македонската културна историја”) се обидов таму да дадам некакви основи за тоа, некаква рамка што е всушност македонската културна историја, каков развиток има, низ какви форми се развивала и сѐ би можела таа културна историја да содржи.

Во суштина културната историја е една област којашто е многу широка. Не знам дали секогаш разбираме каква широчина дава на истражувањата. Во македонскиот случај таа е од непроценливо значење, бидејќи во услови на немање своја национална држава, во задоцнувањето за кое што зборувавме, културата е таа во којашто се одвива развојот. Тука се и културно-просветните аспекти, тука е јазично-книжевниот аспект, тука е материјалната култура, уметноста на Македонија, иселеништвото, културните пројави во иселеништвото. Се истражува воопшто историјатот на народната култура, фолклорот како една многу значајна област и така натаму.

Пишувајќи за културната историја се определив за неколку, за некои аспекти како примери што сѐ во таа културна историја може да се изучува. Во однос на личностите, историските личности сметам, сметав и сметам дека се едни од најзначајните маркери коишто ги истражува културната историја. И во тој, во таа смисла, зедов два примера.

Има цела плејада ликови, но прсто се определив само за Ѓоргија Пулевски и за Тоша Проески. И да, навидум изгледа чудно. Зошто? Што ги поврзува? Не ги поврзува ништо освен тоа што се дел од македонската историја и култура. И тоа е факт: И од македонската национална меморија. Секогаш ја забораваме таа колективна меморија, но да се биде некоја историска личност мора да биде и влезен во историската меморија, во колективната меморија.

Пулевски има свои дела. Тоа е деветнаесети век, време на немање своја држава, време на самоосознавање и така натаму. Создава дела, историски лик, создава историски трудови, меѓутоа тој и се проучува, има мемории на места. Тој тој влегува во колективната меморија и тој е таква личност.

Тоша Проески. Тоше Проески ние го помниме, ние сме сведоци. Мене ми беше многу интересно тој момент да го да го истражам, како од денешен аспект можеме некако да да определиме што го прави историска личност.

Многу, многу елементи. Ако не го гледаме како некој којшто го познаваме, тој има свој удел во историската стварност. Тоше Проески имаше свое дело. За жал, многу рано почина. Претпоставуваме дека тоа дело би било многу поголемо, но за тој краток период тој изврши големо влијание.

Тој стана лик којшто секој го препознава и на секој на некој начин му значи. Тој не само што беше музички идол, има многу музички идоли, туку тој имаше и некоја општествена функција. Тој имаше улога и во општата македонска култура. Младината него го следеше…

Се идентификуваше...

Се идентификуваше и го следеше. Неговите зборови беа цитирани. Тоа се нешта кои што апсолутно одликуваат една историска личност.

Во тој момент тој не бил историска личност и можеби и од денешен аспект, ако имаме предвид дека треба историска дистанца, меѓутоа, сметам дека треба да се нотираат неговите дејства, неговата активност и она што остана по него како сеќавање. Ние не можеме да заборавиме. Ние сме сведоци, на жалоста кон него. Неговата смрт одекна многу трауматично, траорно и имаше идентификација со него.

Дотолку идентификација што не знам дали се сеќавате, но ден по неговата смрт имаше натпревар фудбалски во Скопје и младината го извикуваше неговото име.

Во врска со ликот на Тоше Проески многу е важно не само да се каже дека е пејач, тој самиот е и композитор, тој е самиот и хуманист. Сите атрибути се содржани во неговото име. Исто така многу е важно и како народот го прифаќаше Тоше Проески и како го меморизира по неговата смрт.

Ние имаме денеска места на сеќавање посветени за него, имаме фонтани, имаме во Прилеп, имаме во Скопје, во Лисиче, имаме статуа на мостот во центарот и така натаму. Во средновековна кула, во задниот дел, имаше едно меморијално место посветено за него. Да не зборувам во каква форма е гробот на Тоше Проески. Тоа е музеј на отворено. На некој начин, некоја симболика има што тука е и Пито Гули. Многу симболично, се разбира, не знам дали е намерно или ненамерно, но сѐ едно.

А на тој гроб треба да се види, јас не знам дали тие предмети се собираат или така се оставаат, но, таму има не само македонски пораки од Македонци, туку од целиот Балкан и пошироко.

Тоа сето го карактеризира еден човек како историска личност, тој станува историска личност. И што е најважно, него го проучуваат и научно. Има магистерска, има мислам дипломска, за него пишуваат.

Тоа е нешто што во секој случај покажува дека тој си го обезбедил своето место, за жал прерано починат, во низата на историски ликови како дел од културната историја.

Дали сакате уште нешто да кажете во врска со што ја определува културната историја?

За развојот на културната историја може многу да се пишува и да се кажува. Можеби е важно да се каже дека таа културна историја се изучува уште од самиот почеток на истражувањата за македонската држава.

Во Институтот за национална историја, како најзначајно јадро на историската наука, формирано уште по самата војна во 1948 година, уште на почетокот почнуваат тие проучувања.

Меѓутоа институционалното проучување започнува во 21 век, да кажеме. Во 2015 година за прв пат ја поставив таа иницијатива на еден состанок во Институтот со раководителите и со тогашниот директор,  Тодор Чепреганов и таа иницијатива почна да се развива.

Важно е дека институтот прифати дека има потреба од посебно одделение за културна историја и денеска еве го имаме тоа како факт. Во меѓувреме и на магистерски студии се изучуваше. Тука мора да се спомене и Симо Младеновски, којшто прв започна со магистерските студии, потоа јас продолжив, а потоа ги направивме и докторските студии Културна историја на Македонија, коишто започнаа да се организираат уште 2010, а 2012 официјално и така дојдовме до тоа, денеска веќе да имаме оформено одделение.