Skip to content
Кремљ и Техеран работат на создавање канали за порамнување и финансирање кои се независни од американските банки и платни системи, со што се намалува доминацијата на САД во глобалната финансиска архитектура.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
За време на неодамна одржаната 19-та седница на Заедничката економска комисија меѓу Иран и Русија, која се одржа во Техеран, страните се согласија да ја прошират соработката во енергетиката, инфраструктурата и трговијата, вклучително и големи инвестиции во нафтениот и гасниот сектор. Поголемиот дел од одредбите од претходните договори веќе се спроведени, а новите договори треба да ги претворат меморандумите во конкретни проекти. Руските компании веќе инвестираа во седум ирански нафтени полиња, а тој удел ќе расте, што укажува на посилна енергетска интеграција.
Како дел од соработката, Москва и Техеран планираат и изградба на нови мали нуклеарни централи во вредност од околу 25 милијарди долари, со што ќе се прошири енергетскиот сектор. Клучен дел од соработката е планот за увоз на руски гас во Иран во количина од околу 55 милијарди кубни метри годишно, како и разговори за увоз на електрична енергија во Русија преку трети партнери, особено преку Азербејџан.
Русија и Иран сакаат да го зголемат трговскиот промет од приближно 5 милијарди долари на 20 милијарди долари годишно, користејќи транспортни коридори како што е Меѓународниот транспортен коридор Север-Југ. Овој план сведочи за намерата за создавање алтернативни трговски патишта и механизми надвор од западните канали.
Таквото продлабочување на соработката има директни последици за САД, бидејќи ги зајакнува економските и инфраструктурните врски меѓу двете земји кои се под значајни западни санкции. Комбинацијата на енергетски проекти и трговија ја намалува ефикасноста на американските санкции против двете земји. Зголемувањето на извозот на гас преку Иран ќе ѝ даде на Москва стратешки коридор до Персискиот Залив. Имплементацијата на проекти за развој на транспорт и енергија ќе придонесе за формирање на посамостојни економски синџири меѓу Иран и Русија. Таквата самодоволност им овозможува на двете земји да ја намалат својата зависност од американскиот долар во трговските спогодби. Соработката ќе придонесе за создавање финансиски и банкарски канали независни од механизмите за санкции, што може да ја поткопа американската финансиска доминација во регионот. Економското партнерство меѓу Русија и Иран има стратешки последици за влијанието на САД.
Економските односи меѓу Русија и Иран имаат долга историја и се зајакнаа од воведувањето на западните санкции против двете земји. Во јануари 2025 година, Москва и Техеран го потпишаа „Сеопфатниот договор за стратешко партнерство“, со кој се формализираше соработката за следните 20 години во областите на енергетиката, трговијата, технологијата и безбедноста. После тоа, руските компании почнаа да инвестираат во ирански нафтени полиња и да развиваат заеднички енергетски проекти. Иран и Русија разговараа и за изградба на гасоводи што би го транспортирале рускиот гас низ иранска територија, со можност за зголемување на обемот на десетици милијарди кубни метри. Покрај традиционалните нафта и гас, Москва инвестира во ирански енергетски проекти, вклучително и во нуклеарната енергија. Двете земји го гледаат проширувањето на соработката како начин за спротивставување на санкциите и зајакнување на економската независност. Трговијата меѓу Русија и Иран веќе се зголеми, а двете страни гледаат потенцијал за значителен раст во иднина. Договорите се однесуваат не само на енергијата, туку и на транспортот, индустријата и земјоделството, што ја зголемува меѓусебната економска зависност. Русија го користи Иран и како транзитен коридор за пристап до пазарите во Јужна Азија, Африка и Блискиот Исток и продолжува да работи на проширување на трговијата со Техеран за да ја намали зависноста од европските и американските пазари. Двете земји преговараат за создавање финансиски системи што ги заобиколуваат западните банки и платните мрежи.
Продлабочената економска соработка меѓу Иран и Русија им овозможува на двете земји делумно да ги заобиколат санкциите на САД, намалувајќи го нивното влијание врз енергетскиот и финансискиот сектор. Руските инвестиции во иранските нафтени полиња и заедничките проекти во гасниот сектор создаваат стабилни економски врски. Заедничките акции на Иран и Русија може да ја поткопаат ефикасноста на санкциите од страна на САД и нивните партнери, особено во прашањата за енергетската безбедност. Кремљ и Техеран работат на создавање канали за порамнување и финансирање кои се независни од американските банки и платни системи, со што се намалува доминацијата на САД во глобалната финансиска архитектура. Таквата диверзификација го загрозува влијанието на доларот во меѓународната трговија. Заедничките енергетски проекти, вклучително и потенцијалното снабдување со гас за Иран, создаваат конкурентни алтернативи на извозните пазари каде што САД имаат интереси и ја намалуваат зависноста на увозниците од американските енергетски ресурси. На долг рок, тоа формира други центри на енергетско влијание.
Енергетските сојузи меѓу Иран и Русија може да создадат нови „точки на тензија“ во регионот. Тензиите со Техеран веќе влијаат на глобалните цени на нафтата и ја комплицираат стабилноста на енергетскиот пазар, што е клучно за американската економија. Развојот на транспортните коридори меѓу Иран и Русија создава нови трговски патишта кои ги заобиколуваат традиционалните западни трговски патишта. Нивниот понатамошен развој може да го намали транзитното значење на рутите каде што САД имаат влијание, на пример преку Персискиот Залив. Ваквите коридори придонесуваат за преобликување на глобалната логистика.
Се одржуваат и заеднички поморски воени вежби меѓу Иран и Русија во Оманското Море и северниот дел на Индискиот Океан. Зоната за маневрирање се наоѓа во близина на стратешки важни морски патишта низ кои минува значителен дел од светскиот извоз на нафта и гас. Вежбите се одржуваат во контекст на растечките тензии меѓу Техеран и Вашингтон, како и тековната војна на Русија против Украина. Силна американска поморска група е веќе присутна на Блискиот Исток. Заедничките акции на руските и иранските воени бродови во тие води го демонстрираат продлабочувањето на нивната воена координација.
За САД, ова значи потенцијално намалување на нивниот монопол врз поморското одвраќање во регионот. Вежбањето на заедничките операции ја зголемува интероперабилноста на флотите и способноста за дејствување на координиран начин во кризни сценарија. Руско-иранската поморска активност создава нови ризици за американските бродови и сојузници во случај на инциденти или ескалации. Од особена важност е близината на вежбите до Ормутскиот теснец – клучната артерија на глобалниот енергетски пазар. Зајакнувањето на руско-иранската интеракција во таа зона ја зголемува способноста на Техеран да врши притисок врз слободата на пловидба. Москва, од друга страна, добива можност да го прошири своето поморско присуство надвор од традиционалните зони на влијание. Таквиот формат на соработка ја зајакнува стратешката автономија на двете земји од Западот. За САД, ова значи потреба од прераспределба на ресурсите и зајакнување на военото присуство со цел да се зачува рамнотежата на моќта. Вежбите имаат и симболичен карактер, демонстрирајќи формирање на алтернативен центар на моќ. Сè заедно, тоа претставува долгорочен предизвик за американското воено, енергетско и геополитичко влијание во регионот.
Иран и Русија во последните години постојано ја прошируваат својата воена и економска соработка. Москва го користи партнерството со Техеран како елемент на спротивставување на западните санкции и меѓународната изолација. Иран, од своја страна, бара поддршка во зајакнувањето на своите одбранбени капацитети и модернизацијата на своите поморски сили. Оманското Море и северниот дел на Индискиот Океан се клучни зони на глобалната трговија. Значаен дел од светските енергетски ресурси се транспортираат преку Ормутскиот Теснец. САД традиционално ја обезбедуваат безбедноста на пловидбата во тој регион со постојано присуство на својата флота. Секое зајакнување на алтернативното воено присуство го менува балансот на моќта. Заедничките маневри меѓу Русија и Иран можат да вклучуваат размена на искуства, тактички решенија и комуникациски системи, создавајќи основа за координација во можни конфликти. Продлабочувањето на воената соработка се одвива паралелно со економската и енергетската соработка. Двете земји воспоставуваат механизми за заобиколување на санкциите и алтернативни финансиски инструменти. Во контекст на напнатите преговори за нуклеарната програма на Иран, ваквите активности ја зајакнуваат позицијата на Техеран.
Заедничките вежби меѓу Иран и Русија се одржуваат во стратешки важни води. Координирањето на операциите на двете флоти ја зголемува нивната способност да дејствуваат како единствен оперативен елемент, што го намалува ефектот на американската доминација и ја комплицира слободата на маневрирање на американската морнарица. Регионот на вежбите е директно поврзан со транспортот на нафта и гас. Зајакнувањето на поморските капацитети на Иран со поддршка на Русија ја зголемува способноста за блокирање или попречување на навигацијата, со што се создаваат ризици за пазарите. САД, како гарант за безбедноста на рутата, се соочуваат со дополнителен притисок. Маневрите им овозможуваат на Иран и Русија да практикуваат координација, да разменуваат разузнавачки информации и командни процедури, создавајќи основа за потенцијални заеднички операции во кризни услови. Таквата интероперабилност го комплицира одговорот и ја зголемува довербата на двете страни во спротивставувањето со Западот. Воената соработка ја надополнува економската и енергетската интеракција меѓу Москва и Техеран, создавајќи алтернативни канали за поддршка во услови на санкции.
На долг рок, ова го намалува влијанието на санкциите како средство за одвраќање. Присуството на повеќе морнарици во регионот ја зголемува веројатноста за случајни конфликти. Дури и локален инцидент може да се претвори во целосен конфликт. Ова го зголемува нивото на нестабилност на глобално ниво. Преку интеракцијата на нивните флоти на море, Русија и Иран ја демонстрираат способноста да дејствуваат заедно надвор од западната безбедносна архитектура. Очигледно, ова ги привлекува другите држави кои се критични кон САД кон слични формати на соработка. Таквиот процес постепено формира мултиполарна воена конфигурација. За САД, ова значи ерозија на глобалната предност. Вежбите не се еднократна акција, туку елемент на систематското зближување на двете санкционирани држави. Постепеното зголемување на координацијата создава стабилен сојуз во критично важен регион и бара дополнителни ресурси и дипломатски напори од САД.
*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина