Кремљ може да го забрани интернетот, но не и очајот

Додека во руското општество се шират песимистички расположенија во позадина на војната во Украина, интернетот беше еден од начините за бегство од реалноста.

Олександар ЛЕВЧЕНКО*

Министерството за внатрешни работи на Русија официјално предложи воведување систем на целосен надзор на социјалните мрежи со употреба на вештачка интелигенција. Генерал-потполковник на полицијата Јуриј Жданов повика да се примени кинеското искуство и да се следи не само „екстремистичката“, „радикалната“ содржина и повиците за деструктивни активности, туку и сите „песимистички изјави“ и „злонамерно искривување на општествените феномени“ на социјалните мрежи.

Ваквите дејствија на руските сили за спроведување на законот всушност претставуваат чекор кон создавање дигитален концентрационен логор во Руската Федерација, каде што алгоритмите на вештачката интелигенција ќе ја избришат секоја критика на општествените феномени, означувајќи ја како неприфатлива. Вештачката интелигенција станува инструмент за расчистување на информацискиот простор од секаков израз на незадоволство.

Руските власти, потпирајќи се на кинеското искуство, преминуваат на целосна контрола на дигиталниот простор. На правните органи им е доверена задачата да воведат систем на вештачка интелигенција за континуирано следење на онлајн комуникацијата на граѓаните. Отсега, алгоритмите на вештачката интелигенција ќе ја анализираат кореспонденцијата и активноста на Русите во реално време, барајќи најмали знаци на незадоволство. Во оваа нова реалност, моќта на вештачката интелигенција не е насочена кон откривање на надворешни закани, туку кон потиснување на сопственото население. Владата гради „дигитално гето“ за Русите по кинески модел, враќајќи ги во минатиот век со помош на вештачката интелигенција.

Операторите на технолошките платформи ќе бидат обврзани брзо да ја отстранат песимистичката содржина во рок од еден ден и да ги известат надлежните органи за спроведување на законот за нејзините распространувачи за понатамошно следење. Во услови на постоечки дефицит на персонал во структурите за спроведување на законот, воведувањето на невронски мрежи не се смета за „модерен“ пристап, туку за неопходност. И покрај тврдењата на руските безбедносни служби дека воведувањето алатки за вештачка интелигенција е неопходно за борба против „заканата од ширење на радикална антируска содржина“ на Интернет, долгонајавуваната потреба за контрола на неруските мигрантски заедници остана само декларација. Владата продолжува да се ограничува на протерување од земјата на лидерите на неруските етнички организирани криминални групи кои ги користат социјалните мрежи за да ги научат сонародниците на методи за заобиколување на руската гранична контрола и отворено повикуваат на масовно преселување на нивната дијаспора во Русија со цел да ги заменат Русите и да ја уништат руската култура.

Сепак, според старата руска традиција, демонстративната строгост секогаш паѓа врз нејзините граѓани. Наместо организаторите на етничките групи, тие испраќаат на обвинителна клупа руска наставничка која, од очај, напишала објава за нејзината неисплатена плата неколку месеци и се осмелила да остави „не ми се допаѓа“ во коментарите.

Во Русија се зајакнува контролата на дигиталниот простор. Не е исклучено во земјата да се појави таканаречен Интернет без ограничувања, достапен само за одредени категории од руската елита. За сите други, пристапот до мрежата ќе биде ограничен со „бел список“ на дозволени страници. Во исто време, контролните механизми ќе бидат зајакнати до целосно воведување на системот за препознавање лица и создавање централизирани бази на податоци за профили на граѓани.

Главната стратешка грешка на руските власти лежи во игнорирањето на спецификите на сопствената земја. Русија не е Народна Република Кина. За разлика од Кина, која го градеше својот „Златен штит“ со децении паралелно со развојот на економијата, рускиот бизнис покажа флексибилност, успеа да ги заобиколи санкциите и да воспостави нова логистика. Но, владата го напаѓа бизнисот одвнатре, создавајќи огромни проблеми за самите луѓе кои обезбедија економска стабилност и го пополнија буџетот.

Руските власти го ставаат под своја контрола домашниот интернет на обичните граѓани. Сепак, Министерството за дигитализација на Руската Федерација, „Ростелеком“, „Билајн“ и ИТ-комитетот на Државната дума ги негираа информациите за воведување „бели листи“ за домашните корисници на интернет. Повод беше соопштението на Телеграм каналот Маш, кое објави дека московските провајдери итно воведуваат систем на „бели листи“.

Министерството за дигитализација ги нарече овие информации лажни, компанијата „Ростелеком“ ги негираше наводите за ограничувања за домашниот интернет, додека „Билајн“ изјави дека не добиле никакви слични нарачки и обезбедуваат услуги во вообичаениот режим. Иницијативата за воведување „бели листи“ за жичен интернет под изговор за заштита од напади со беспилотни летала не е само техничка апсурдност, туку и отворена политичка манипулација. Обидувајќи се да воспостават целосна контрола врз информацискиот простор, руските власти користат аргументи што се спротивставуваат на елементарната логика. Се наведува дека воведувањето ограничувања на домашниот интернет може да доведе до значителен пад на неговата брзина поради потребата од постојано филтрирање на интернет сообраќајот.

Објавата за „бели листи“ за домашен интернет се појави во контекст на веќе постоечките ограничувања на мобилниот интернет во голем број руски региони. Наведената наредба наводно ја примиле ИТ експертите на повеќето домашни интернет провајдери во Москва. Во таква атмосфера, гласините за ширење на ограничувањата на жичниот интернет брзо се проширија. Во исто време, официјалното негирање на Министерството за дигитализација, двата најголеми провајдери и профилниот комитет на Државната дума обичните Руси го перцепираат како: „почекајте, наскоро ќе биде“.

Во исто време, руските власти многу пати ветуваа, а не го исполнија своето ветување, дека нема да ги зголемат даноците до 2030 година, дека нема да го променат Уставот, дека ќе го ограничат растот на комуналните тарифи, дека нема да ја зголемат возраста за пензионирање. Тие исто така ветија дека нема да го „одмрзнат“ замрзнатиот дел од пензиските фондови од 2014 година. Интересно е што во меѓународниот индекс на среќа, Русија падна на ниво на Венецуела, заземајќи го 79-то место.

Додека во руското општество се шират песимистички расположенија во позадина на војната во Украина, интернетот беше еден од начините за бегство од реалноста. Кремљ може да го забрани интернетот, но не може да го забрани очајот и да го врати социјалниот оптимизам кај луѓето. И покрај негирањата на властите, Русите веќе опширно дискутираат за последиците. Сите разбираат дека општата брзина на домашниот интернет сигурно ќе се намали, бидејќи опремата на провајдерот ќе мора не само да го пропушта сообраќајот, туку постојано да го споредува со „белите листи“. Рускиот интернет во својата вообичаена форма се менува пред нашите очи. Влегува во фаза каде што пристапот до информации станува резултат на техничката генијалност на руските ИТ експерти. Бидејќи секој систем на забрани е ранлив за оние кои знаат да размислуваат. Русите би можеле да создадат нови начини за заобиколување на забраните, по што самата архитектура на блокадите од страна на „Роскомнадзор“ би можела да почне да се урива.

Формирањето на „бели листи“ покренува прашања дури и во Комитетот на Државната дума на Руската Федерација за информациска политика и информациски технологии. Неодамна, пратениците на Думата испратија писмо до министерот за дигитализација, нагласувајќи дека ресурсите вклучени во „белите листи“ добиваат економска предност. Тоа е удар за малите и средните претпријатија. „Белите листи“ овозможуваат монополизирање на пазарот, отсекувајќи ги сите други страници и платформи од корисниците.

Од своја страна, гувернерката на Централната банка на Руската Федерација, Е. Набиулина, исто така потврди дека присуството во „белата листа“ е сериозна конкурентска предност и дека сите лиценцирани банки мора да бидат вклучени во таа листа.

Домашните интернет провајдери во Москва започнаа со итна имплементација на наводно непостоечки „бели листи“, кои веќе работат во мобилните мрежи. Повеќето од операторите во Москва добија задача да ја подготват инфраструктурата за непречен пристап до критично важни ресурси.

Суштината на иновацијата е дека корисниците, дури и за време на големи мрежни дефекти, ќе го одржат пристапот до општествено важни страници и апликации како што се банкарски услуги, такси оператори и услуги за достава.

„Белите листи“ на Министерството за дигитализација за мобилен интернет во Русија постојат од септември 2025 година и продолжуваат да се шират. Листата вклучува повеќе од 120 услуги. Вклучени се и онлајн продавници, владини веб-страници, банки, медиуми, услуги за стриминг, комуникациски оператори и услуги за резервации.

Користејќи ја темата за безбедност и спречување на напади со беспилотни летала, руските власти се обидуваат да го легитимизираат ограничувањето на основните права и слободи на своите граѓани. Вистинската цел на „белите листи“ е да се создаде дигитално гето, да се бори против несаканата содржина и да се исклучат руските граѓани од какви било алтернативни извори на информации.

*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина