Помеѓу идентитетот, генијалноста и сопствената вина

Што се случува кога правдата ќе се претвори во процедура, а моралот во правило без исклучоци?

Миле БОШЊАКОВСКИ

Се сеќавам дека пред сега веќе триесетина години, во средно училиште, една од задолжителните лектири ни беше Дервишот и смртта. Кој читаше, кој не читаше — повеќето препишуваа кратки содржини во големи А4-тетратки, најчесто од оние еден-двајца што навистина читаа.

Се сеќавам и дека Владимир од Топаанско немаше ништо напишано во тетратката. Кога професорката по македонски јазик го крена да чита, тој беше толку креативен што држеше празна, отворена тетратка и во истиот момент измислуваше содржина. Откако заврши со реченицата: „…и, дервишот на крајот умрел“, додека ние се смеевме, професорката му закачи еден „кец“.

Овие денови препрочитав — или, да бидеме реални, кога конечно навистина ја прочитав Дервишот и смртта и можам со сигурност да кажам дека тинејџер на 15 или 16 години тешко може да ја следи комплексноста на тој роман. Не поради стилот или јазикот, туку затоа што книгата е напишана од човек кој, во моментот кога ја создава, веќе ја има платено цената на животот.

Идентитетот, за нас во Македонија како збор што денес ни одредува граници од кои општествено не умееме да излеземе, е тема за која Селимовиќ, во далеку посложен контекст од нашиот денешен, веројатно ја напишал најголемата книга на овие простори, а веројатно и пошироко.

Меша Селимовиќ го пишува Дервишот и смртта во 1966 година, на 56-годишна возраст. До тогаш зад себе има долг период на молк, компромиси и внатрешна борба. Книгата не доаѓа како дело на автор инспириран од младешки бунт, туку како доцна, болна артикулација на нешто што со децении не смеело — или не можело — да се каже.

Клучниот биографски настан што стои во заднината на романот се случува во 1944 година, во Тузла, кога братот на Селимовиќ, Шефкија Селимовиќ, е погубен од партизанските власти. Иронијата е сурова: и братот и Меша биле партизани. На крајот од војната следува обвинение дека Шефкија присвоил мебел од конфискуван магацин. За кратко време — без вистинско судење, без простор за сомнеж, без милост, без прифаќање на интервенциите на  Селимовиќ – пресудата била извршена брзо и тивко. Брат му Шефкија бил стрелан!

Смртта на брат му не е само негова лична трагедија, туку морален шок. Не затоа што брат му умира, туку затоа што умира од раката на своите — и во име на правдата. Токму од таа точка започнува првата, подлабока вина што ќе го следи Селимовиќ целиот живот: вината на човек кој верувал во систем што без двоумење се покажал како немилосрден. Вината на сведок на неправедно убиство кој случајно преживеал.

По војната, Селимовиќ не пишува големи романи. Работи како уредник, функционер, културен работник. Објавува есеи и критики, но не ја допира суштинската траума. Тоа е период на тишина што трае речиси две децении. Дури во почетокот на шеесеттите години повторно започнува да пишува проза. Дервишот и смртта е резултат на тој дваесетгодишен молк.

Цели дваесет и две години тој настан Селимовиќ го живее, го вари, го обидува да го разбере — или да не го разбере — и во 1966 година сè е ставено на хартија и објавено.

Вториот концепт на вина што го носи романот е идентитетскиот. Селимовиќ е роден во Босна, во муслиманско семејство, во културен простор што по дефиниција е сложен и вкрстен. Пишува на српскохрватски јазик, делува во заедничкиот југословенски културен простор, но во 1970-тите години јавно се декларира како српски писател и се сели во Белград. Оваа негова идентитеска одлука е очигледна доколку се чита книгата од денешна перспектива, станува збор за акумулирана вина и долг процес на отуѓување од средина која што културно го изградила.

Во Дервишот и смртта оваа негова идентитеска дилема не е експлицитна, но е суштинска. Ахмед Нурудин припаѓа на ред, на вера, на заедница — и во ниеден момент таа припадност не го штити. Напротив, токму припадноста го парализира. Романот упорно покажува дека колективите бараат лојалност, но не секогаш нудат правда. Ахмед Нуредин (Меша Селимовиќ) веројатно барал сè!

Во модерна Босна, Селимовиќ често се чита со задршка. Формулата „наш е, ама не е наш“ станува удобен компромис: доволно признание за генијалноста, но и доволно дистанца за да се задоволи идентитетската совест.

Дали неговата одлука за национално самоопределување станува поважна од прашањето што всушност го поставува неговото дело, кое би го дефинирал – што се случува кога правдата ќе се претвори во процедура, а моралот во правило без исклучоци?

За одговор веројатно повторно се враќам кон самата книга: или, на крајот ликот на Дервишот, Ахмед Нурудин не е ниту победник ниту жртва. Го прифаќа системот и станува човек што преживеал, но по цена што самиот не знае дали може да ја оправда. Влегува во системот што го уништил, не затоа што верува во него, туку затоа што веќе не верува дека постои чист излез. Што се однесува пак до неговиот творец или авторот Селимовиќ паралелата станува малку непријатно точна по неговата преселба во Белград во 70’сетите на минатиот век. И неговиот избор изгледа чесен — не е триумфален, не е идеолошки, не е гласен. Тој му носи признание, мир и дистанца, но и вина што не исчезнува. Како и Нурудин, Селимовиќ не го слави својот избор; тој го прифаќа како состојба по крајот.