Што се случува со динамиката на Западен Балкан

Самитот за Западен Балкан во Тиват, Црна Гора, беше организиран за да се покаже продолжената посветеност кон проширувањето на ЕУ, но и намерата да се забрза овој историски процес. Како вовед во самитот, германскиот канцелар Мерц и францускиот претседател Макрон објавија заедничко писмо за проширувањето, со цел да „внесат нова динамика“, но и да оцртаат нова рамка.
*Андор Ласло

Иако почнаа да се користат нови изрази, како „привилегиран пристап“ до внатрешниот пазар или „прогресивен набљудувачки статус“, беа видливи многу малку конкретни елементи што би гарантирале дека напредокот ќе се случи во наредните години. Празната реторика околу проширувањето стана уште погласна.

Црна Гора, како домаќин, имаше можност да покаже дека е предводник во процесот на пристапување. Таа е најнапредната во отворањето, разгледувањето и затворањето на преговарачките поглавја, а одамна е дел и од еврозоната и од НАТО.

Ризикот е дека пристапувањето на Црна Гора би можело да се претстави како исполнување на ветувањето за проширување за цела деценија или подолго. Додека западните членки на ЕУ би верувале дека со тоа ја обновуваат кредибилноста на процесот на проширување, земјите од Југоистокот и Истокот би можеле да кажат дека Западот оди по неколку лесно достижни цели, додека многу трнливи прашања, како уставната консолидација на Босна и Херцеговина, остануваат нерешени.

Не толку одамна, Албанија се споменуваше секогаш кога требаше да се дефинира врвот на табелата во процесот на проширување. Но, како што претходно Северна Македонија беше одвоена од Албанија, овојпат стана јасно дека Албанија повеќе не се смета за потенцијален учесник во следниот круг на проширување.

Особено загрижува контроверзата околу крајбрежната инвестиција поврзана со Џаред Кушнер, придружена со гласни демонстрации. Не станува збор само за заштита на животната средина, туку и за стандардите на владеење, во време кога многу поголемо внимание се посветува на проблемите со странското, неевропско влијание, заштитата на европскиот суверенитет и олигархиските деформации на економијата и политиката.

Неодамнешните избори во Унгарија и доаѓањето на владата предводена од Петер Маѓар внесуваат нова динамика во процесот на проширување на ЕУ, но не во иста мера како што тоа го направи руската агресија врз Украина пред четири години.

Промената на власта во Унгарија нема директно влијание врз статусот на Црна Гора како предводник во процесот, но потиснувањето и потенцијалното елиминирање на прекунационалните олигархиски мрежи, делумно организирани и финансирани од поранешниот премиер Орбан, може да донесе промени и во политиката на Западен Балкан. Од друга страна, дипломатијата на Маѓар може да донесе подобрување во унгарско-украинските односи, во зависност од состојбата со правата на етничките малцинства во Украина.

Што се однесува до Украина, германскиот канцелар Мерц сакаше да донесе добри вести, но увиде колку е тешко тоа во оваа област. Пред сè, асоцијативно членство сè уште не постои. Ако навистина го мисли тоа, потребна е промена на Договорот.

Второ, откако Украина доби визија за полно и донекаде забрзано членство, само еден водечки политичар, Арсениј Јацењук, излезе со позитивно мислење за предлогот на Мерц. Во заднина, не помага ниту продлабочувањето на билатералниот конфликт со Полска во врска со сеќавањето на Втората светска војна. Според тежината на спорното прашање, ова е веројатно многу посериозно од неодамнешниот, и сè уште актуелен, спор меѓу Бугарија и Северна Македонија.

Иако брзината на проширувањето на ЕУ во Југоисточна Европа беше разочарувачка, особено ако се има предвид Солунската декларација од 2003 година, во меѓувреме се промени и самата природа на проширувањето. Повеќето претставници на ЕУ им даваат приоритет на геополитичките цели: проширувањето е начин Русија и Кина да се држат надвор од регионот, а земјите од Западен Балкан веќе се даватели на безбедност.

Второ, присутен е и јазикот на консолидација на демократиите. Она што речиси целосно отсуствува е економската и социјалната конвергенција, која е најважна за луѓето што живеат во овој регион. Потребата од прогресивен пристап беше во фокусот на скопската иницијатива предводена од Социјалдемократскиот сојуз на Северна Македонија, СДСМ.

Истовремено со самитот во Тиват, во Црна Гора се одржа настан на ФЕПС под наслов „Пријатели на Западен Балкан“, во соработка со Програмата „Вили Брант“ на групата С&Д во Европскиот парламент. Клучната порака на учесниците, пренесена преку конференциска декларација, беше дека развивањето на внатререгионалната соработка е исто толку важно колку и конкуренцијата меѓу земјите кандидатки за членство во ЕУ во пристапниот маратон.

Повеќе од 30 регионални иницијативи меѓу различни групи земји од Западен Балкан покажуваат дека постои вистинска потреба од ваков вид соработка. Беше посочен и недостигот од соодветна социјална димензија во процесот на проширување, имајќи предвид дека прашања како одливот на мозоци претставуваат сериозна загриженост во регионот.

*Ласло Андор е унгарски економист, поранешен еврокомесар за вработување, социјални прашања и инклузија во Европската комисија од 2010 до 2014 година, а денес е генерален секретар на Фондацијата за европски прогресивни студии (FEPS)