Skip to content
Проверувачите на факти и сите оние кои се залагаат за зачувување на интегритетот на информациите на јавната сцена, денеска го одбележуваат 2 Април – Меѓународниот ден на проверката на факти (#FactCheckingDay), кој годинава поминува во сенка на војните, кои, како што е познато, не се наклонети кон фактите и вистината
Денеска е 2 Април – ден на проверката на факти (#FactCheckingDay) кога факт-чекерите (проверувачите на факти), кои секојдневно работат јавната дебата да се темели врз факти, а не врз измислици, прославуваат уште една напорна година во која доминираа глобални геополитички настани, како на пример војните во чија суштина не е придржувањето кон фактите и вистината.
Првиот Меѓународен ден на проверката на факти беше лансиран од Меѓународната мрежа за проверка на факти (IFCN) во 2016 година со цел да се прослави и истакне работата на проверувачите на факти ширум светот и оттогаш се одбележува секоја година. IFCN започна со само десетина членки за денес во неа да членуваат над 180 организации ширум светот.
Во С. Македонија, полноправна и сертифицирана членка на оваа мрежа од 2019 година е Фондацијата Метаморфозис (metamorphosis.org.mk) и порталот за проверка на факти Вистиномер (vistinomer.mk). Од 2023 година Метаморфозис и Вистиномер се сертифицирани членки и на Европската мрежа за стандарди при проверката на факти (EFCSN) со седиште во Брисел, Белгија, а во проверката на факти активно се вклучени и другите изданија на Метаморфозис – новинската агенција Мета (meta.mk) и информативниот портал на албански јазик, Порталб (portalb.mk).
Во изминатата година изданијата на Метаморфозис изработија речиси 1.000 проверки на факти и разоткривања на спинови (манипулации) искажани од учесници во креирањето на јавните политики, како и проверки на исполнетоста на предизборните ветувања на политичките партии.
Војните, кои по својата природа ја замаглуваат, прикриваат и извитоперуваат вистината и фактите, и во изминатиов период, како и во актуелниов момент се една од главните глобални медиумски теми. Војната во Украина по агресијата на Русија врз својот мирољубив сосед трае веќе над 4 години без надеж за примирје. По минатогодишниот воздушен напад врз Иран, кога лани летото беа бомбардирани нукеларните постројки и истражувачки центри на оваа држава од Израел и САД, во моментов гледаме проширена реприза, која има сериозни шанси да се претвори во инвазија и која веќе се шири врз целиот регион. Брзината на ескалацијата на овој конфликт е соодветна на брзината на ширењето на дезинформациите кои произлегуваат од него. Едноставно, што повеќе држави и луѓе се директно или индиректно засегнати од воениот судир, толку повеќе дезинформации, манипулации и полувистини почнуваат да циркулираат во јавноста.
За разлика од самиот почеток на конфликтот, кога можеше да се забележи злоупотреба на визуелни елементи (фотографии, видео инстерти, итн.) од претходни конфликти, а на кои им се припишуваше лажна актуелност со цел другата страна да се прикаже како злосторничка, сега веќе сме сведоци дезинформациски наративи да се туркаат преку постојани и репетитивни невистини, а се со цел неповолните вести и информации во медиумите да се врамат поинаку и настаните да се прикажат во светло поволно за оној кој го турка таквиот дезинформациски наратив во јавноста. Неретко ова се прави од највисоко позиционирани државнички личности или кругови, кои се постојано цитирани од светските медиуми и чии дезинформациски акробации многу полесно стигнуваат до широката јавност за разлика од проверките на факти.
Кога станува збор, пак, за дезинформациите и странското мешање и манипулација со информации (FIMI – Foreign Information Manipulation and Interference) кои потекнуваат од Кремљ и кои во изминатите години претставуваа главен предизвик за проверувачите на факти, во последно време се забележува спласнување на интензитетот, но сѐ уште се одржуваат во живот постоечките дезинформациски наративи против Украина, против Западот и неговите институции како ЕУ и НАТО, а продолжи величењето на Русија и Путин. Но, она што треба да се има предвид е дека и покрај спласнатиот интензитет заради долгорочното празнење на државните куфери на Русија поради неопходното пумпање на воените буџети, Кремљ не престанува да делува опортунистички и ја користи секоја шанса која ќе му се пружи да им нанесе штета на земјите членки на НАТО и ЕУ, вклучително и во областа на дезинформациите.
Покрај војните, она што, исто така, претставува сериозен предизвик за проверувачите на факти е зголемената употреба на вештачката интелигенција за ширење дезинформации. За разлика од изминатите 2-3 години, кога дезинформациите произведени со вештачка интелигенција главно беа преземани од странство, а со тоа и беа полесни за разоткривање, сега веќе, како што и предвидовме, употребата на вештачката интелигенција во продукцијата на дезинформации станува сѐ повеќе домашна, односно локална, при што експлозија на ваквите локализирани дезинформации, произведени со помош на вештачка интелигенција, се очекува во 2027-28 година. Во секој случај, сѐ повеќе фотографии, кои се користат, пред сѐ, за бркање кликови или продажба на лекови, на пример, се од домашни корисници и ваквиот тренд бездруго ќе продолжи.
Он-лајн измамите, и тоа особено оние кои се шират преку социјалните мрежи, во изминатиот период доживуваат своевидна „мини-ренесанса“, при што се зголемува бројот на видовите на измами со кои се сретнуваме. Најголем дел се познати и веќе видени, но она што се зголемува е нивниот интензитет и број. Сега веќе е тешко да бидете поштедени од измамнички содржини ако се вклучите на социјалните мрежи. Дури и основните кликбејт измами, чија цел е единствено да го натераат корисникот да кликне на соодветен линк од кој добиваат пари, доживуваат камбек, иако до пред година-две им го отстапија просторот на крипто-измамите, продажбата на лажни лекови, при што овие „продавачи“ беа меѓу првите во користењето на вештачката интелигенција и меѓународните измами кои раководат со глобалните измамнички „фабрики“ од Далечниот Исток.
Политичките дезинформации, пак, кои беа првична цел на Вистиномер и другите изданија на Фондацијата Метаморфозис уште од 2011 година, и понатаму се актуелни. Иако состојбата е подобра споредено со политичката криза од минатата деценија (2011-17 год.), сепак, редица проблеми поврзани со дезинформациите кај политичките актери и понатмау опстојуваат. Кај предизборните ветувања на политичките партии редовно недостастигаат рокови за исполнување и голем број на неисполнети предизборни ветувања само се пренесуваат во новите програми како што ќе дојде новиот изборен циклус. Кога станува збор, пак, за партиските сооопштенија, воопшто не е невообичаено во нив да се сретнат дезинформации, додека кај изјавите на политичарите она што најмногу се сретнува тоа се манипулациите каде што вистината се растегнува, прескокнува, прикрива, замаглува, злоупотребува и слично.
Меѓународниот ден на проверката на факти годинава се одбележува преку слоганот „Ние стоиме зад фактите!“ „We Stand for Facts!“, а Меѓународната мрежа за проверка на факти ќе го претстави најновиот годишен извештај за состојбата со проверката на фактите (State of the Fact-Checkers Report.“