Обичајот „Дева“ во Крушево не е загрозен од исчезнување, туку ја изгуби смислата

Обичајот „Дева“ во Крушево денес не е загрозен од исчезнување, туку од нешто многу посуптилно и поопасно: од губење на смислата. Тој се практикува, се повторува, се претставува – но сè помалку се разбира. Она што некогаш било јасно празнично благовестие, постепено се претвора во навика без содржина, во форма што опстојува по инерција. Кога традицијата се одржува без да се знае зошто, таа престанува да сведочи и почнува да се троши.

Оттука овој текст може да има и наслов: „Кога ѕвездата шета, а зборот се сопнува“. Тој не е поетска метафора, туку дијагноза. Знакот е во движење, поворката постои, формата е жива – но значењето не стигнува никаде. Ѕвездата се носи, но не води; зборот се пее, но не соопштува. Кога надворешното движење не е придружено со внатрешна смисла, обичајот не исчезнува, туку се празни одвнатре. Ако некој сака да види како „Дева“ изгледала во својата појасна, посмислена и богословски подредена форма, доволно е да се погледнат истражувањата на Владимир Караџоски од Институт за старословенска култура – Прилеп. Таму обичајот не е сценографија, туку јасно структуриран црковно-народен облик, со утврден текст, со знак што знае кого покажува и со смисла што не е оставена на случајност.

Денес, меѓутоа, во јавните прилози за „Дева“ најчесто се повторува формулацијата дека низ Крушево се пее една предбожиќна песна и се носат бројни шестокраки црвени ѕвезди, кои ја симболизираат ѕвездата што го навестила раѓањето Христово „како онаа во Витлеем“. На прв поглед, сè изгледа исправно. Но токму тука започнува извитоперувањето: не во тоа што се прави, туку во тоа како се толкува.

Во христијанската традиција, Витлеемската ѕвезда не се дефинира преку форма или украс, туку преку својата функција: таа е знак што ги води мудреците кон Христос. Затоа, кога на ѕвездата се испишуваат имиња и натписи – „Дева“, „Св. Димитриј“ и слично – се создава суштинска забуна. Ѕвездата не е место за именување, туку за упатување. Иако се споменува во богородичниот кондак на Рождеството, нејзината улога таму е недвосмислена: таа не укажува на Богородица, ниту на други светители, туку ги води мудреците кон Христос. Кога ѕвездата почнува да „зборува“ за нешто друго, таа престанува да биде водилка и станува симбол без јасна насока. Проблемот, според тоа, не е формален, туку смисловен.

Но најдлабоката пукнатина не се гледа во знакот, туку се слуша во зборот.

Слична, и уште посуштинска нејаснотија постои во текстот што се пее. Наместо јасен и препознатлив богослужбен текст, кој своето потекло го има во богородичниот кондак на Рождеството („Дева днесь Пресущественнаго раждает…“), во современата изведба често се слушаат фонетски изобличени форми како „Дева, деване“ или „Дева, дејание“. Тие звучат доволно свечено за да не се доведуваат во прашање, но недоволно јасно за да ја пренесат богословската смисла на празникот. Така, песната создава атмосфера, но не и катехеза – се пее нешто што наликува на благовестие, без навистина да се каже што се благовести. Во тој момент, зборот престанува да биде носител на верата и станува само звучна подлога на обичајот, а благовестието – наместо да се соопшти – се разлева во неопределена празнична прослава.

Кога зборот ќе се испразни, останува простор за сензационализам.

Затоа не е случајна ни упорната медиумска формула дека обичајот „Дева“ се празнува „само во Крушево и во Витлеем“. Таа реченица функционира како готов слоган: доволно егзотичен за наслов, доволно звучен за туристичка приказна. Истовремено, во истите прилози се споменува и дека обичајот можеби бил донесен од Русија од крушевските печалбари. Наместо да се согледа противречноста, овие две тврдења мирно коегзистираат, затоа што целта не е разбирање, туку ефект. Така, „уникатноста“ станува замена за објаснување, а сензацијата – за смисла.

Во таква состојба, обичајот не нè претставува, туку нè понижува. Не затоа што е народен, туку затоа што е сведен на излитена форма што се повторува без свест и без разбирање. Кога смислата ќе се изгуби, а формата ќе продолжи да се репродуцира, она што останува веќе не е традиција, туку нејзина пародија. Благовестието, кое по својата природа треба да соопшти нешто суштинско, се претвора во сценографија; песната, која треба да поучува, станува звучна подлога; знакот, кој треба да води, се сведува на украс. Така, обичајот почнува да личи на сопствена имитација: изгледа старински, звучи свечено, но е празен одвнатре. Наместо да сведочи за верата, тој ја карикатуризира; наместо да пренесува смисла, произведува само впечаток. Во таа смисла, проблемот не е во тоа што обичајот се практикува, туку во тоа што се практикува како своја сопствена сенка.

Токму затоа, на крајот, прашањето неизбежно води кон пастирската одговорност на свештениците. Нивната улога не е само да го благословат обичајот како нешто што „така се прави“, туку да се грижат за неговата смисла. Кога обичајот е врзан за богослужбен текст, пастирската грижа подразбира јасно упатување кон правилното пеење и кон точната богословска содржина. Задачата на Црквата не е да ја укине народната побожност, туку да ја осмисли, да ја прочисти и да ја води. Зашто кога ѕвездата се носи, а зборот се пее, тие не смеат да бидат оставени на случајност: едното треба да покажува, другото да соопштува. Само така „Дева“ може повторно да биде благовестие, а не само обичај.

В.Д.