Тротинетите ќе не утепаат: што смее, а што не по закон во Македонија

За осум дена во Скопје беа пријавени два случаи со тешки повреди поврзани со електрични тротинети. На 18 март, на велосипедска патека кај автобуска постојка на улицата „11 Октомври“, електричен тротинет удрил во 59-годишна жена, која потоа била пренесена во болница со тешки телесни повреди, додека возачката избегала. Осум дена подоцна, на улицата „15 Корпус“, во судир меѓу автомобил и електричен тротинет тешко бил повреден 37-годишен скопјанец, а и во овој случај другата страна го напуштила местото на несреќата. Овие две несреќи повторно го отворија прашањето што навистина е дозволено со електричните тротинети во Македонија и дали проблемот е во тоа што законот не постои, или во тоа што не се почитува.

Во Македонија електричните тротинети не се нерегулирана зона. Тие се уредени во Законот за безбедност на сообраќајот на патиштата, каде има и посебно поглавје „Сообраќај на електрични тротинети“. Законот прво ги дефинира како посебна категорија возило со најмалку две тркала, на електричен погон со електромотор и батерија. Тоа е важно затоа што тротинетот не е третиран како класично моторно возило во режимот на автомобили и мотоцикли, туку како посебен учесник во сообраќајот со свои правила.

Најважното правило е каде смее да се вози. Законот вели дека возачот на електричен тротинет е должен да се движи по велосипедска патека или велосипедска лента, а ако тие не постојат, по пешачка патека или друга површина наменета за движење на пешаци. Ако има уредена патека, мора да се вози по десната страна во правецот на движењето, а ако се движат повеќе тротинети во група, мора да одат еден зад друг. Со други зборови, законот не ги праќа тротинетите на коловозот како стандардно место за движење, туку на велосипедските, а кога ги нема, директно меѓу пешаците. Тука и почнува судирот меѓу брзото возило и најранливиот учесник во градот.

Законот е прецизен и за брзината. На велосипедска патека или лента, електричниот тротинет не смее да се движи побрзо од 25 километри на час. На тротоар, пешачка патека или друга пешачка површина, границата е само 6 километри на час. Тоа е практично брзина на побрзо одење, не на „летање“ низ тротоар. За прекршување на правилата за површината по која се движи возилото, казната е 80 евра, а за пребрзо возење казната оди на 120 евра. Самото законско решение така признава дека тротинетот станува сериозен ризик штом излезе од пропишаната зона или штом почне да се движи побрзо од тоа што е дозволено.

Нема посебна обврска за возачка дозвола во делот од законот што ги уредува електричните тротинети. Наместо тоа, законот поставува минимална возраст: електричен тротинет може да управува лице што наполнило 14 години. Тоа значи дека законодавецот го регулира овој вид превоз преку старосен праг и правила на однесување, а не преку класичен режим на возачка дозвола. Истовремено, на возачот му е забрането да превезува друго лице, а за тоа е предвидена глоба од 50 евра.

За заштитната опрема, законот прави разлика што ретко се забележува во јавноста. Во член 103-г стои дека возачот на електричен тротинет треба да носи заштитен шлем за време на управувањето. Но во истата одредба казната од 50 евра е предвидена само за неносење рефлектирачки елек од првиот самрак до потполно разденување и во услови на намалена видливост. Со други зборови, кацигата е пропишана како правило, но во самата казнена норма што се гледа во истиот член санкцијата е врзана за елекот, не и експлицитно за шлемот. Тоа е една од слабите точки на сегашната регулатива: има обврска, но не и исто јасна казнена тежина како за другите прекршоци.

Во септември 2025 во сила влегоа и дополнителни измени. Со нив, на возачот на електричен тротинет му е забрането за време на возењето да користи слушалки во двете уши, мобилен телефон, таблет, смарт часовник или друг електронски уред што му ја намалува стабилноста, вниманието и можноста за реакција. За тоа е предвидена глоба од 50 евра. Оваа измена директно го адресира проблемот што веќе одамна се гледа по улиците: тротинетот не е повеќе „играчка“, туку возило во сообраќај, а возачот е должен да биде со полна концентрација.

Проблемот, значи, не е дека Македонија нема правила за електричните тротинети. Проблемот е што тие правила слабо се гледаат на терен. Законот јасно вели дека тротинетот не смее да вози брзо по пешачка површина, не смее да носи друг човек, не смее да се вози со телефон или слушалки, а малолетник под 14 години воопшто не смее да го управува. Но реалноста во Скопје е друга: тротинети се возат по тротоари со брзина што нема врска со шест километри на час, често без кациги, често без основно внимание, а по несреќа некои возачи едноставно бегаат. Последните два случаи, во кои едниот пат тешко е повредена пешачка, а вториот пат тешко е повреден самиот возач на тротинет, покажуваат колку е тенка линијата меѓу „брз превоз“ и сериозна опасност.

Во сегашната поставеност, електричниот тротинет во Македонија е правно препознаен, но урбано и контролно останува полурешен проблем. Кога има велосипедска патека, правилото е релативно јасно. Кога нема, законот го префрла тротинетот на пешачка површина, токму таму каде што ризикот за пешаците е најголем. Кога ќе се додадат слаба контрола, недисциплина и брзина, резултатот веќе не е модерна урбана мобилност, туку конфликт на тротоар, патека и улица што сè почесто завршува во болница.