Skip to content
Предлогот за укинување на Законот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница повторно го отвора прашањето за спојувањето на АНБ и Агенцијата за разузнавање. Владата се повикува на нефункционалноста на постојниот систем, но не објаснува со каков механизам ќе се замени координацијата на службите, ниту како ќе се обезбеди независна контрола врз нивната работа.
Предлогот на Владата за целосно укинување на Законот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница не е изолиран законски потег. Тој се појавува во контекст на најавената намера на премиерот Христијан Мицкоски за спојување на Агенцијата за национална безбедност (АНБ) и Агенцијата за разузнавање (АР) во една институција.
На 1 јули 2024 година, само неколку дена по преземањето на премиерската функција, Мицкоски потврди дека обединувањето на двете агенции е дел од владината програма и најави дека процесот би требало да заврши во наредните месеци. Потоа следуваа политички реакции, предупредувања од експерти и прашања за тоа како би изгледала новата институција и кој би ја контролирал.
Сега, повеќе од две години подоцна, Владата презема конкретен законски чекор. На 13 октомври 2026 година го утврди предлог-законот со кој треба да престане да важи законот донесен во 2019 година. Предлогот е примен во Собранието на 15 октомври.
Образложението на Министерството за внатрешни работи е дека постојниот закон е системски правилно поставен и концепциски усогласен со стандардите на ЕУ и НАТО, но дека неговата практична примена е ограничена поради институционална недоверба, претесен опфат и недостиг на оперативен капацитет.
Ова објаснување отвора суштинска дилема: ако законот е добро поставен, но не функционира во практиката, зошто одговорот е негово целосно укинување, наместо промена на механизмите што не даваат резултати?
Што точно се укинува?
Законот од 2019 година воспоставува Совет за координација на безбедносно-разузнавачката заедница, со кој претседава премиерот. Во него учествуваат претставници на Владата, министрите за внатрешни работи, одбрана и надворешни работи, директорите на АНБ и АР и раководителот на надлежната единица за воено разузнавање.
Неговата функција е да овозможи координација меѓу службите, заедничка процена на безбедносните закани и ризици и размена на информации важни за националната безбедност. Предвидена е и Канцеларија на Советот, која треба да ги обединува и оценува информациите и да подготвува заеднички процени и препораки.
Со укинувањето на законот би престанала да важи и законската основа за овој механизам. Во образложението на предлогот се наведува дека ќе следува ставање вон сила на владините решенија за формирање на Советот и за именување и разрешување на неговите членови.
Но во предлогот, кој содржи само два члена, не е објаснето како ќе се организира координацијата по укинувањето. Не е понуден нов модел, ниту е наведено дали и како ќе се заменат функциите на Советот и неговата Канцеларија.
Тоа е особено важно затоа што предлогот не се однесува само на АНБ и АР, туку и на координацијата со военото разузнавање. Додека најавеното спојување се однесува на првите две агенции, не е јасно какво место ќе има военото разузнавање во идниот модел.
Одделни служби или една агенција?
Во анализата на Рацин.мк од септември 2024 година, професорот Трпе Стојановски од Факултетот за безбедност оцени дека спојувањето на АНБ и АР е теоретски можно, но дека станува збор за сложен и скап процес што бара темелна подготовка и јасна визија.
Според неговото предупредување, реформата треба да има поширока политичка и стручна поддршка и да не зависи од секоја промена на власта. Клучното прашање е дали новата структура навистина би била поефикасна од постојната, а не само дали би имала помалку институции.
Двете агенции имаат различни законски надлежности. АНБ е задолжена за заканите по националната безбедност, вклучувајќи шпионажа, тероризам и други безбедносни ризици. Агенцијата за разузнавање е надлежна за собирање и анализа на информации за закани и ризици од странство, како и за заштита на надворешнополитичките и економските интереси на државата.
Нивното спојување би барало јасно разграничување на надлежностите, раководењето, пристапот до класифицирани информации и одговорноста пред институциите што вршат надзор. Самото обединување на организациите не гарантира подобра размена на информации, ниту автоматски ги отстранува недовербата и проблемите во практичната работа.
Зошто прашањето за контролата е поважно од бројот на агенциите?
Македонија има конкретно историско искуство со злоупотреба на безбедносните служби. Реформата од 2019 година, со која поранешната Управа за безбедност и контраразузнавање беше заменета со нова институционална поставеност, беше дел од обидот да се спречи повторување на злоупотребите поврзани со масовното прислушување.
Затоа, секоја нова реформа мора да се оценува и според тоа дали ја намалува или ја зголемува можноста за политичко влијание врз службите.
Во претходната анализа на Рацин.мк беше посочено дека независната парламентарна контрола е еден од најважните услови за доверба во безбедносниот систем. Надзорните комисии мора да имаат пристап до потребните информации, услови за работа со класифицирани податоци и можност да проверуваат дали институциите постапуваат законски.
Дополнително, Агенцијата за разузнавање е посебен орган чие раководство го назначува претседателот на државата. Спојувањето со АНБ би отворило прашања за улогата на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова и за распределбата на надлежностите во новата структура.
Во интервју за „360 степени“ во јуни 2026 година, Сиљановска-Давкова посочи дека не може да се определи за спојувањето без конкретни законски решенија. Таа ја нагласи потребата од парламентарна контрола, внимателна процена на концентрацијата на моќ и заштита од партизација и политизација.
Ова предупредување останува релевантно и сега. Додека Владата предлага да се укине законскиот механизам за координација, јавноста сè уште нема јасна слика за конечниот модел на споената агенција, ако тоа е следниот чекор, ниту за контролните механизми што би ја придружувале.
Што сака да постигне Владата?
Од достапното образложение може да се заклучи дека Владата смета оти сегашниот механизам не ја исполнува својата функција. Но не може со сигурност да се тврди дека единствената причина за укинувањето е подготовка за спојување на АНБ и АР, бидејќи самиот предлог-закон не го наведува тоа како експлицитна цел.
Сепак, политичкиот контекст е јасен: спојувањето е дел од владината програма, а премиерот јавно го најави уште во 2024 година. Затоа укинувањето на законот што ја уредува координацијата меѓу службите неизбежно го отвора прашањето дали се отстранува една институционална рамка пред да биде претставена новата.
Доколку целта е поефикасен систем, Владата треба да покаже како ќе се постигне тоа: дали ќе има ново тело за координација, како ќе се разменуваат процените за заканите, кој ќе ги поврзува цивилното и военото разузнавање и кому ќе му одговара раководството на новата институција.
Без одговори на овие прашања, укинувањето на законот само по себе не е доказ за подобра безбедносна архитектура. Тоа е пред сè отстранување на постојниот механизам, без јавно претставен модел што ќе го замени.
Рацин.мк веќе предупреди дека суштинскиот тест на реформата не е дали Македонија ќе има една или две разузнавачки агенции, туку дали новиот систем ќе биде поефикасен, професионален и подложен на независна контрола. Сега, кога иницијативата повторно е ставена во законска постапка, Владата треба да одговори не само што укинува, туку и што ќе воспостави наместо тоа.
Извори: Рацин.мк; 360 степени; Агенција за национална безбедност; Агенција за разузнавање.
