Дали Косово ќе биде принудено да избере помеѓу САД и ЕУ?

Со години, Косово се потпираше на обединетиот Запад за да го поттикне градењето на својата држава и меѓународната интеграција. Сега, како што Соединетите Американски Држави и Европската Унија сè повеќе се разликуваат во приоритетите и пристапите, оваа поддршка повеќе не функционира на толку координиран начин, што го става Косово пред нови политички и стратешки предизвици, пишува Радио Слободна Европа/Радио Либерти.

Минатата недела се одбележа 27-годишнината од интервенцијата на НАТО што го запре насилството на српските сили во Косово и засекогаш го промени текот на неговата историја.

Одлуката, во тоа време, беше координирана меѓу сите сојузници и ја потврди нивната посветеност да го запрат крвопролевањето и етничкото чистење.

„Денес ние и нашите 18 сојузници на НАТО се согласивме да го направиме она што рековме дека ќе го направиме, што мора да го направиме за да го вратиме мирот“, рече тогашниот американски претседател Бил Клинтон на 24 март 1999 година.

Оттогаш, Косово ја консолидираше својата независност. И покрај сопствените предизвици и успеси, беше меѓународно признато, прифатено во разни организации и презеде важни чекори кон евроатлантската интеграција – сето тоа благодарение на континуираната поддршка од своите западни сојузници.

Сепак, патот до полноправно членство во ЕУ и НАТО останува долг и тесно поврзан со Западот, кој денес е различен – поделен и со нејасни ставови.

Тензиите меѓу САД и Европа кулминираа со војната во Иран, но всушност почнаа да се зголемуваат од почетокот на вториот мандат на американскиот претседател Доналд Трамп околу низа прашања – од трговија до неговите амбиции за данската автономна територија Гренланд.

Во едно од најсилните предупредувања оваа недела, Трамп се закани дека ќе ги повлече САД од НАТО откако европските сојузници одбија да испратат бродови за да го деблокираат Ормутскиот теснец, во близина на Иран.

Тој претходно го опиша воениот сојуз како „хартиен тигар“ кој не ги поддржува САД.

„Ќе го кажам јавно, многу сме разочарани од НАТО, бидејќи НАТО не направи ништо… Најважно е што ние им доаѓаме на помош, но тие никогаш не ни доаѓаат нам“, рече Трамп.

Иако предупреди дека ќе се осврне на темата во своето обраќање за состојбата на нацијата на 1 април, тој го избегна тоа.

Еден ден подоцна, копретседателите на Групата за набљудување на НАТО во американскиот Сенат изјавија дека Конгресот нема да дозволи Вашингтон да се повлече од западниот воен сојуз.

Од другата страна на Атлантикот, шефицата за надворешна политика на ЕУ, Каја Калас, призна дека односот меѓу двата пола е „комплициран“.

Во интервју за Фајненшл тајмс минатиот месец, таа рече дека САД „сакаат да ја поделат Европа“.

„Мислам дека е важно сите да разберат дека САД јасно ставија до знаење дека сакаат да ја поделат Европа. Тие не ја сакаат Европската Унија“, рече Калас.

Изјавата дојде неколку дена откако администрацијата на Трамп започна трговски истраги против Европската Унија и неколку други земји, обвинувајќи ги за нефер трговски практики, и како резултат на тоа тие земји би можеле да се соочат со нови тарифи во наредните месеци.

„Странските земји што нè измамуваа со години се воодушевени, многу се среќни и танцуваат на улиците, но нема да танцуваат уште долго. Можам да ве уверам во тоа“, рече Трамп.

Одгласот на оваа поделба се чувствува далеку, а Косово се чини дека е особено кревок и изложен партнер.

Неодамнешна студија на Групата за правни и политички студии во Приштина идентификуваше пет главни ризици со кои се соочува Косово поради оваа ситуација – почнувајќи од зголемено мешање во внатрешните работи на Косово, поголема ранливост на надворешни закани, ерозија на принципот на суверенитет, зајакнување на авторитаризмот и пречки во процесот на евроатлантска интеграција.

Авторот на студијата, Алехандро Естесо Перез, објаснува за програмата на Косовскиот сервис на Радио Слободна Европа дека Косово е поранливо од другите земји од Западен Балкан поради фактот што неговиот спорен статус го става во неповолна меѓународна позиција, спречувајќи го да добие целосно признавање, еднакво учество во меѓународните институции и место во Обединетите нации.

„Овие пет ризици мора да се разберат како целина. Сите тие придонесуваат за сегашната и идната позиција на Косово преку различни димензии и во различен степен. Постојат внатрешни, регионални и меѓународни ризици, водени од различни актери, но сите тие влијаат на позицијата на Косово на краток и среден рок“, вели Перез.

Тоби Фогел од Советот за политика за демократизација во Брисел се согласува дека безбедносната и политичката иднина на Косово се сè поранливи.

Иако често се дискутираат конкретни сценарија – како што е повлекувањето на американските трупи од мировната мисија на НАТО во Косово, КФОР – Фогел го гледа главниот ризик на друго место: несигурноста.

„Живееме во многу тешка геополитичка средина: не само што имаме војна во Иран, туку и војна во Украина. Исто така, Газа останува нерешена, сега има војна во Либан и други слични прашања. Сето ова го одвлекува вниманието од стратешката анализа на Балканот. И со жалење морам да кажам дека Косово падна речиси на дното на листата на приоритети за Европејците“, изјави Фогел за РСЕ.

Фогел предупредува дека секоја евентуална промена во меѓународното присуство на Косово би можела да предизвика поагресивни дејствија од страна на различни актери. Тој не го исклучува сценариото за локализирани инциденти што би можеле да ескалираат во верижна реакција, нагласувајќи дека ЕУ не е подготвена да се соочи со Србија, која сè уште има територијални претензии кон Косово.

„Значи, ако САД ги повлечат трупите од КФОР, тоа би можело да има многу сериозни последици. Не во смисла на моментално враќање на насилството, а камоли војна… иако, искрено, во овие хаотични времиња и услови, не би исклучил ништо“, вели Фогел.

Преку Законот за овластување за национална одбрана, САД ги повикаа Косово и Србија да постигнат конкретен напредок кон нормализирање на односите и ја нагласија потребата од поддршка на конечен договор врз основа на меѓусебно признавање.

Сепак, двете земји не одржаа никаков состанок на високо ниво од септември 2023 година, иако ЕУ изрази подготвеност да посредува на таков состанок.

Фогел оценува дека крајната цел на дијалогот, меѓусебното признавање, значително избледе во Брисел и додава дека ЕУ не покажала вистински интерес за напредокот на Косово во процесот на пристапување, што ја остава единствената земја на Западен Балкан без статус на кандидат.

Но, и покрај ова, Фогел ја гледа долгорочната иднина на Косово во рамките на Европа главно преку паневропски структури и силни билатерални односи со клучните држави на ЕУ.

За властите во Косово, овие сојузи со Западот остануваат без алтернатива, но недостатокот на трансатлантска координација, според аналитичарите, значително го ограничил нивниот простор за маневрирање.

Тие нагласуваат дека иднината на земјата зависи не само од домашните дејствија, туку во голема мера од одлуките донесени во главните центри на моќ на Западот.

И токму таму има недостаток на јасност во моментов.