Ќе им им застане ли бурекот в грло? Изборите во Унгарија ја тресат Србија

Србија е во состојба на висока готовност додека во Унгарија се денеска се одржуваат парламентарни избори.

Противниците на претседателот Александар Вучиќ се надеваат на пад на премиерот Виктор Орбан, додека неговите поддржувачи прават сè што можат за да му помогнат да победи. Всушност, евентуалниот неуспех на моќникот од Будимпешта би можел сериозно да ја дестабилизира власта во Србија.

Овој тандем постојано се зајакнува со години, особено по руската инвазија на Украина во 2022 година, до тој степен што е дефиниран како речиси стратешко партнерство. Политичките врски меѓу партијата Фидес на Виктор Орбан и Српската напредна партија на Александар Вучиќ станаа еден од најсилните сојузи во регионот, и покрај раните од минатото. Сепак, тие не почнуваат од истата почетна точка – Виктор Орбан го започна своето политичко патување како прозападен дисидент во либералната партија Фидес, додека Александар Вучиќ влезе во политиката преку силно антизападната Српска радикална партија. Сепак, двајцата успеаја да се „прилагодат“ на денешната промоција на вредностите на нацијата и семејството, а истовремено да го потценат индивидуализмот и владеењето на правото.

УСЛУЖБА ЗА УСЛУЖБА

Во пресрет на унгарските избори на 12 април, српските функционери отворено ги повикаа граѓаните со двојно српско и унгарско државјанство – околу 85.000 гласачи според официјалните бројки – да гласаат за Фидес. Лидерот на СПП, Милош Вучевиќ, рече дека неговата партија „целосно ја поддржува победата на Орбан“, верувајќи дека неговиот триумф ќе гарантира „најдобри можни односи меѓу Србија и Унгарија“.

Се очекуваше враќање на службата. Неодамна, кон крајот на март, за време на делумните локални избори во Србија, претседателот на Сојузот на Унгарците во Војводина (СУВ), кој служи како политичка врска меѓу Будимпешта и Белград, Балинт Пастор, ги повика гласачите на унгарското малцинство да гласаат за СПП. Тој, исто така, повика на поддршка за Орбан во неделата, нагласувајќи ја неговата политика за поддршка на Унгарците во странство. Во исто време, премиерот Орбан им се обрати директно на српските гласачи, испраќајќи писма до граѓаните од унгарско потекло со пораката дека „иднината на нацијата е во прашање“ на овие избори и дека во време на криза „Унгарците можат да се потпрат само едни на други“. Според Ивана Ранковиќ од Белградскиот центар за безбедносна политика (BCBP), кампањата на Виктор Орбан во Србија е олеснета од неговите инвестиции во Војводина. „Некои медиуми, како што се „Маѓар Со“, „Хет Напа“ и РТВ Панон, добиваат финансиска поддршка од унгарската влада преку Фондацијата „Бетлен Габор“, која обезбедува средства за цркви, културни институции и медиумски куќи, а за возврат отворено ја поддржуваат и шират пропагандата на Орбан“, објаснува таа. Финансиска поддршка им се обезбедува и на унгарските заедници, особено на претприемачите и земјоделците блиски до СВП, преку Фондацијата „Просперитет“.

Ова е соработка помеѓу два авторитарни режими што работат во рамките на формално демократски институции.

Моделите на политичко управување на Александар Вучиќ и Виктор Орбан се слични, како и нивните идеолошки позиции. „Ова е соработка помеѓу два авторитарни режими што работат во рамките на формално демократски институции“, анализираше политикологот Дејан Бурсач за Радио Слободна Европа, нагласувајќи дека двата система се карактеризираат со силна државна контрола и слаби институции. Во пракса, Александар Вучиќ речиси го копира политичкиот модел на Орбан: поткопано владеење на правото, ослабени институции, контрола врз медиумите, пропагандна машина изградена со помош на општи консултанти и „спин доктори“ како што се тинк-тенкот „Сазадвег“ и некои израелски советници, широко распространета корупција, клиентелистички мрежи, конфликти со академијата, поларизирано општество и постојано посочување на „непријатели“ – Украина и Зеленски за Унгарија, косовските Албанци, Хрватите или Западот за Србија. Многу аналитичари веруваат дека обидот за саботажа на гасоводот Турски тек во Србија минатата сабота, во пресрет на католичкиот Велигден, беше организиран со цел обид за одложување на изборите.

ЕНЕРГЕТСКА ЗАВИСНОСТ

На иницијатива на двата „политички близнаци“, нивните земји соработуваат на важни инфраструктурни и енергетски проекти, вклучувајќи ја железницата Белград-Будимпешта и проектот за нафтовод што ја поврзува Србија со рускиот систем „Дружба“. Ова ниво на соработка е особено видливо денес во енергетскиот сектор и преку преговорите за Српската нафтена индустрија (НИС), кои влегоа во својата последна фаза во март 2026 година. Се очекува унгарската компанија МОЛ да го стекне рускиот мнозински удел од 56,15% доколку договорот биде финализиран во мај.

Нивните надворешнополитички ориентации исто така го зајакнуваат нивниот сојуз: Белград и Будимпешта одржуваат блиски односи со Москва и Пекинг, што често ги става во конфликт со Брисел. Во исто време, Унгарија на Виктор Орбан е голем поддржувач на проширувањето на ЕУ кон Западен Балкан, особено кон Србија. Според Ивана Ранковиќ, главната цел е да се добијат идни сојузници во рамките на ЕУ кои ги делат ставовите на Орбан.

Оваа „идила“ не завршува тука. Според повеќе извори, компаниите поврзани со придружбата на Виктор Орбан добиле профитабилни договори во Србија. Неделникот „Радар“ ја истакнува улогата на зетот на Орбан, Иштван Тиборц, еден од најбогатите луѓе во Унгарија. Тој се најде во центарот на вниманието кога во 2024 година неговата компанија стекна единаесет луксузни згради во Нов Белград, во кои се сместени седиштата на некои од најголемите српски компании како што се Нестле, Адидас и Филип Морис. Тиборц претходно стана познат во Србија преку неговата компанија Елиос, која инсталира улично осветлување во градовите во земјата – токму со оваа компанија ги започна своите активности таму во 2014 година. Според Белградскиот центар за безбедносна политика, јавните набавки биле структурирани на таков начин што само една компанија би била подобна, која на крајот го добила договорот. Така, подружницата Елиос создава конзорциум со компании блиски до ЈЗП или до државата.

ДВЕ УНГАРИИ, ДВE СРБИИИ

За оној дел од Србија што се надева на пад на Виктор Орбан, претстојните избори ќе одлучат дали ќе има крај на корупцијата и поткопувањето на институциите. Овој дел од населението се сеќава дека минатата пролет, во екот на студентските протести, Виктор Орбан изрази поддршка за СНП на Вучиќ во видео во кое ги осуди протестите, повторувајќи ја реториката на владејачката партија во Белград. „Странските сили сакаат да се мешаат во животите на Србите. Истото се случува и овде“, рече тој. Во исто време, градоначалникот на Будимпешта – екологистот Гергели Карачони од партијата Парбесед – свечено им посака добредојде на 80 српски студенти кои пристигнаа со велосипед на пат кон Стразбур за да бараат владеење на правото. Која од „двете Унгарија“ и „двете Србии“ ќе се здружи по изборите во недела?