Србија ѝ должи на Кина повеќе од 2,8 милијарди евра

Околу 11% од надворешниот долг на Србија е од обврските кон државната Кинеска извозно-импортна банка, според најновиот извештај од октомври на Канцеларијата за управување со јавен долг при Министерството за финансии на Србија.

Србија во моментов отплаќа повеќе од десет кредити на Кина, главно за инфраструктурни проекти, објави Радио Слободна Европа. Нивниот вкупен износ изнесува околу 2,8 милијарди евра. Сепак, ова не дава целосна слика за задолженоста на земјата кон Кина, бидејќи Србија позајмила и од Банката на Кина за проекти за изградба на комунална и канализациска инфраструктура, како што е јасно од усвоениот буџет за 2026 година.

Народната банка на Србија одбива да даде информации за вкупниот износ на долгот на земјата кон кинеските банки и кинеската држава, користејќи го изговорот дека станува збор за доверливи податоци. Министерството за финансии го задржува истиот став.

Достапните податоци од Канцеларијата за управување со јавен долг, исто така, покажуваат дека Србија позајмила повеќе од кинеската Експортно-импортна банка отколку од некои европски институции, како што е Европската инвестициска банка. Според истражувачката и политиколог Соња Стојадиновиќ, која се занимава со кинески инвестиции, ова е очекувано.

„Постапката за кинески кредити е пократка, но не е толку транспарентна“, изјави таа за РСЕ.

Учеството на кинески компании во инфраструктурни проекти во Србија е придружено со обвинувања за недостаток на транспарентност и заобиколување на процедурите за јавни набавки. Српските власти се повикуваат на меѓународниот договор за економска и техничка соработка во областа на инфраструктурата, потпишан меѓу Србија и Кина во 2009 година, кој овозможува директно доделување проекти на кинески компании без тендер.

Прашањето за транспарентноста во српско-кинеските договори се интензивираше особено од ноември 2024 година, кога се урна настрешница на железничката станица во Нови Сад, при што загинаа 16 лица. Станицата е дел од проектот за модернизација на железничката линија на границата Нови Сад-Унгарија на Коридорот 10, имплементиран без тендер од конзорциум од кинески компании China Railway International (CRIC) и China Communications Construction Company (CCCC).

Овие компании се под истрага на српското обвинителство за борба против организираниот криминал, кое ги обвинува поединечните службеници дека им обезбедиле „имотна корист“ во вредност од најмалку 18,7 милиони долари.

За проектот за реконструкција на железницата, Србија зеде заем кој ќе биде отплатен до 2039 година. Моменталниот износ на долгот е 763 милиони евра, според буџетот за 2026 година.

Зошто Србија зема кинески кредити?

Соња Стојадиновиќ објасни дека причината лежи во „поедноставените процедури“.

„Кинеските кредити се поповолни во однос на процесот – полесно се добиваат, побрзо се спроведуваат и нивните услови се полесни во споредба со оние на Европската инвестициска банка и Европската банка за обнова и развој“, рече таа.

Според неа, европските банки бараат исполнување на голем број политички услови – како што се редовни избори, почитување на човековите права и слобода на говор. „Нема политички услови со кинеските кредити, освен што државата не се меша во внатрешната и надворешната политика на Кина и ја поддржува политиката на „една Кина“, додаде Стојадиновиќ.

Официјален Белград ја поддржува оваа политика, според која островот Тајван, кој се смета за суверена држава, е дел од територијата на Народна Република Кина.

Стојадиновиќ забележа дека кинеските кредити се во просек малку поскапи од европските: „Разликата не е голема – каматните стапки се околу 0,5 до 1,2 процентни поени повисоки“.

Српските власти, како и оние во другите земји од Западен Балкан, исто така претпочитаат кинеско финансирање бидејќи тоа овозможува брза изградба на патна и железничка инфраструктура, што носи политички дивиденди. „Владата сака проектите да се спроведат што е можно побрзо за да се акумулира политички капитал пред изборите“, рече Стојадиновиќ.

Српските државни претставници редовно ја фалат соработката со Кина, а претседателот Александар Вучиќ во декември повтори дека „Кина е искрен и железен пријател на Србија“.

Кои проекти се финансираат со кинески кредити?

Во буџетот за 2026 година е наведено дека Србија враќа 14 кредити на Банката за извоз и увоз на Кина. Меѓу проектите се мостот Земун-Борча во Белград, обиколницата на главниот град и модернизацијата на железничката линија од Нови Сад до унгарската граница.

Некои од проектите се во енергетскиот сектор – како што се изградбата на топлински цевковод во Белград и модернизацијата на термоцентралата Костолац Б во источниот дел од земјата. Буџетот вклучува и кредит за воведување на системи Nuctech за контрола на контејнери и возила на граничните премини.

Во 2023 година, Србија инсталираше мобилни скенери од кинескиот производител Nuctech по границата со Бугарија, и покрај тоа што компанијата беше вклучена на американската „црна листа“, а некои европратеници инсистираа таа да биде исклучена од јавните набавки од безбедносни причини.

Буџетот за 2026 година, исто така, покажува дека Србија е задолжена кон Банката на Кина за проектот „Чиста Србија“, рекламиран како една од најголемите инвестиции во заштитата на животната средина. Тој вклучува изградба на инфраструктура за отпадни води и управување со отпад во голем број населби.

Зошто Кина ѝ позајмува на Србија

Според Стојадиновиќ, Кина е присутна во Србија и во регионот од економски и политички причини. „Балканот е дел од иницијативата „Еден појас, еден пат“. Тие се важни за поврзување на Атина и Будимпешта преку патишта и железници и за понатамошно проширување на кинеското влијание во Источна и Централна Европа“, објасни таа.

Кинеската компанија COSCO Shipping е мнозински сопственик на грчкото пристаниште Пиреја. Брзата железница Белград-Будимпешта, од која дел е финансирана со кинески заем, е дел од истата стратегија за поврзување на Пиреја со Централна Европа.

Стојадиновиќ забележува дека инфраструктурните проекти ѝ овозможуваат на Кина „да реализира продажба на својот челик и други производи“.

Кина е активна и во Србија како инвеститор. Меѓу најголемите кинески компании во земјата се „Зиџин“, која ја купи државната рударска компанија РТБ Бор во 2018 година, и „Хестил“, која ја купи железарницата во Смедерево во 2016 година. И двете инвестиции се придружени со загриженост и обвинувања од локалните активисти за загадување на животната средина.

„Црни дупки“ во српско-кинеската соработка

Брисел и Вашингтон постојано го критикуваат и предупредуваат Белград за неговата зголемена соработка со Кина, особено откако Српската напредна партија дојде на власт во 2012 година.

Една од главните критики е поврзана со недостатокот на транспарентност и заобиколувањето на процедурите за јавни набавки. Стојадиновиќ смета дека постојат голем број „црни дупки“ во овие односи.

„Србија склучува овие договори затоа што е побрзо и полесно – ова се договори еден на еден, без транспарентност и без тендери“, нагласи таа.

Кинеските компании се вклучени не само во државни проекти финансирани со кинески кредити, туку и во други големи зафати без спроведување отворени процедури. Меѓу нив е и подготовката на меѓународната изложба ЕКСПО во Белград, за што е ангажирана државната кинеска компанија PowerChina. За проектот е донесен посебен закон, кој ја исклучува примената на правилата за јавни набавки поради „итност“.

Кинеските компании (без да поминат низ тендер) се вклучени и во проектот за нов мост преку реката Сава во Белград. Во овој случај, Србија се повикува на договорот за економска и техничка соработка со Кина од 2009 година, чиј анекс од 2014 година експлицитно предвидува дека проектите во рамките на неа „не подлежат на обврска за спроведување постапка за јавна набавка“.