Skip to content
Многу веројатната продажба на контролниот пакет акции во српската нафтена компанија НИС од страна на рускиот „Газпромнефт“ на конзорциум во кој унгарскиот МОЛ ќе игра водечка улога не е само корпоративен договор. Според портпаролката на руското Министерство за надворешни работи, Марија Захарова, ова е „стратешко преформатирање“, а не повлекување на Москва од регионот. Формулата е јасна – Русија останува на Балканот, но во нова конфигурација што му отежнува на Брисел да ги користи санкциите како алатка за притисок врз Србија и рускиот капитал, анализира бугарската агенција БГНЕС.
Од директен сопственик до мрежа на посредници
Доколку договорот биде финализиран до крајот на март и добие регулаторно одобрение, мнозинскиот пакет акции на „Газпромнефт“ во НИС ќе се префрли во мешана структура помеѓу МОЛ и XRG P.J.S.C од Обединетите Арапски Емирати – дел од ADNOC, кој веќе поседува 24,9% од австрискиот OMV. Така, руското учество формално ќе исчезне, а ризикот од санкции за НИС ќе биде минимизиран.
Токму ова е суштината на „реформацијата“ – да се зачуваат руските интереси преку компании од земјите-членки на ЕУ или преку партнери од Блискиот Исток. На овој начин, Москва ја намалува својата директна изложеност без да го изгуби стратешкото влијание врз клучната енергетска инфраструктура.
Унгарија како регионален канал
Улогата на Унгарија во оваа шема е централна. MOL веќе има силно присуство во регионот, а државната унгарска група MVM, исто така, влезе на српскиот пазар – со стекнување контрола врз „Електротехника – Јужна Бачка“ и преку заедничко вложување со „Србијагас“. Со купувањето на NIS, MOL би ја консолидирал вертикалната доминација – од рафинерии преку големопродажба до значителен удел во малопродажбата во јужното крило на Централна Европа.
За Брисел, унгарското учество е „помалото зло“, бидејќи компанијата од ЕУ е предмет на надзор. Но, во исто време, Будимпешта обезбеди исклучоци од санкции за руската нафта, која е значително поевтина од сортата „Брент“. Ова носи сериозни финансиски придобивки за MOL и унгарскиот буџет. Така, Унгарија станува еден вид посредник помеѓу руските енергетски ресурси и европскиот пазар.
Санкции, заобиколни патишта и нови зависности
Договорот со NIS е директно поврзан со режимот на санкции на САД. Опциите за плаќање на рускиот удел – одобрување од Министерството за финансии на САД, плаќање преку банкарскиот систем на ОАЕ во рубли или дирхами или депонирање на средствата на посебна сметка со ограничена употреба – покажуваат колку е чувствителна трансакцијата.
Во оваа позадина, Белград ја претставува продажбата како гаранција за стабилни резерви на гориво. Но, по оштетувањето на нафтоводот „Дружба“ и споровите меѓу Будимпешта, Киев и Загреб околу алтернативните патишта, стана јасно дека зависноста на Унгарија од руската сурова нафта е исто така неодржлива. Плановите за нов нафтовод од Србија до Унгарија би ја интегрирале земјата во системот на MOL, но по 2027 година ЕУ планира да ја прекине можноста за увоз на руска сурова нафта. Ова ја доведува во прашање долгорочната логика на проектот.
Лекции од Хрватска
Искуството на Хрватска со MOL и INA, исто така, фрла сенка врз иднината на NIS. Откако стекна удел во 2002 година, а подоцна ја презеде и управувачката контрола, унгарската компанија ја затвори рафинеријата во Сисак и дел од преработката го насочи кон Унгарија. Следеа арбитражи и тужби, кои Загреб ги загуби. Прашањето дали сличен модел може да се повтори во Србија останува отворено.
Геополитика наместо економија
Москва очигледно не ја доживува Србија како рамноправен субјект, туку како дел од поширок стратешки одбор. Одлуката за продажба беше донесена во Москва, а Белград се чини дека е соочен со свршен чин. Така, Русија покажа дека може да го одржи влијанието преку сојузници и партнери, дури и кога формално се повлекува.
Пошироко, „реформата“ на руското присуство на Балканот е дел од прилагодувањето кон средината на санкциите. Наместо директна сопственост – мрежа од заеднички вложувања, финансиски мостови и стратешки партнерства. Наместо отворена конфронтација, прагматично прегрупирање.
Дали овој модел ќе се покаже како одржлив зависи од развојот на војната во Украина и иднината на санкциите. Ако се укинат ограничувањата, економската логика ќе се промени. Сепак, засега, Балканот останува поле каде што руското влијание не исчезнува, туку едноставно ја менува својата форма.