Вучиќ гради мрежа од технологии за масовен надзор на населението

Во Србија, јавните институции сè повеќе користат технологија за надзор, од камери со микрофони до системи за препознавање лица и дронови. Анализата на јавните набавки во текот на изминатите пет години покажа дека стотици државни и општински структури купиле опрема што може да собира биометриски податоци, да снима звук и да ги следи движењата и однесувањето на луѓето, објавува Балканската мрежа за истражувачко новинарство (БИРН).

Уште во 2017 година, градскиот превоз во Ниш објави тендер за камери во автобусите, а условот беше тие да снимаат и звук. Слични уреди оттогаш се инсталирани во автобусите во Белград, во Институтот за онкологија и радиологија во главниот град, во јавните паркови, на железничките станици во Зајчар и Лапово, во училиштата во Стара Пазова, во градинките во Сечан, како и во поправните и социјалните установи.

Ова се случува и покрај фактот дека српското законодавство не го регулира јасно користењето на аудио-видео надзор на јавни места надвор од полициските активности.

„Микрофонот фундаментално ја менува природата на надзорот“, вели Милица Тошиќ, адвокат во „Партнери Србија“, група за заштита на податоци. Таа вели дека аудио снимањето овозможува директно снимање на содржината на разговорите и создава значително поголем ризик од прекумерно собирање и употреба на лични податоци, особено на чувствителни места како што се училиштата, болниците и социјалните институции.

Кога микрофонот се додава на видео надзорот, системот повеќе не само што ги следи, туку ја собира содржината на разговорите, што значително го проширува опсегот на обработените информации.

Законодавството заостанува

Податоците за јавни набавки собрани со алатката TenderSpy развиена од BIRN покажуваат брзо растечка мрежа на технологии за надзор во земјата. Вклучува камери способни за собирање биометриски податоци, системи за следење на регистарски таблички, уреди за снимање звук, како и опрема за анализа на однесувањето на луѓето.

Анализата не ги вклучува уредите купени од полицијата, војската и безбедносните служби, кои не се обврзани да објавуваат детални информации за таквите купувања.

Додека некои од овие технологии се користат под изговор за зголемување на безбедноста, експертите предупредуваат дека недостатокот на јасни правила го зголемува ризикот од злоупотреба.

„Правото на приватност е уставно загарантирано. Доколку не постои јасна законска основа за мешање во оваа област, таквото мешање не треба да се дозволи“, вели Милош Стојковиќ, адвокат специјализиран за медиумско право и телекомуникации.

Според него, технологијата се развива побрзо од законодавството, а регулативите често се појавуваат дури откако проблемите веќе се акумулирале.

Особено чувствителна тема е аудио надзорот на работното место. Вработените во државната компанија „Патишта на Србија“, која собира патарини, со години се жалат дека се чувствуваат постојано прислушкувани.

На шалтерите има предупредувачки налепници за аудио и видео снимање, но компанијата тврди дека снимките се слушаат само во случај на сомневање за злоупотреба или во случај на поплаки од возачи кога видео снимањето не е доволно.

Во одговорите до БИРН, голем број институции, вклучувајќи го Спортскиот центар „Соко“ во Сомбор, болницата „Меркур“ во Врњачка Бања, болницата „Лесковац“, Домот за стари лица „Сурдулица“, училиштето „Бранко Радичевиќ“ во Стара Пазова, општина Сечан, градинката „Љубица Вребалов“ во Пожаревац, Клиничкиот центар „Д-р Драгиша Мишовиќ“ во Белград, Институтот за обука за воздухопловство „СМАТСА“ и Републичката хидрометеоролошка служба, изјавија дека не користат уреди за аудио снимање или дека немаат таква опрема.

Управата за извршување на кривични санкции, исто така, тврди дека затворите не користат камери со функции за препознавање лица, броење луѓе, анализа на однесување или снимање на звук.

Контроверзни биометриски технологии

Законот за заштита на лични податоци на Србија забранува собирање и обработка на биометриски податоци, освен во ограничени случаи, како што е работата на полицијата.

Сепак, БИРН откри дека опрема за препознавање лица е купена од разни училишта и здравствени установи, вклучително и центар за палијативна нега.

Ова ги загрижува експертите.

„Видео надзорот може дополнително да ја влоши состојбата на особено ранливите групи. Во одредени простори, таквиот надзор е неприфатлив“, вели Бранкица Јанковиќ, поранешна комесарка за заштита од дискриминација.

Таа дава примери за ситуации каде што луѓето се во особено ранлива позиција – во болница или социјална институција – и очекуваат нивната приватност да биде заштитена.

Тамара Завишиќ, истражувачка која ги проучува етичките аспекти на вештачката интелигенција, исто така предупредува на ризикот од профилирање.

„Ваквите технологии можат да создадат бази на податоци со фотографии, да ги категоризираат луѓето и да овозможат предвидување на однесувањето“, вели таа.

Камери што анализираат однесување

Сè почеста карактеристика на современите системи за видео надзор е и броење луѓе. Покрај утврдувањето колку луѓе има во еден простор, системите можат да креираат и таканаречени „топлински мапи“ кои покажуваат каде најверојатно ќе бидат луѓето и во која насока се движат.

Некои системи можат да детектираат и специфични дејства, како што се собирање во големи групи, брзо движење, трчање или фрлање предмети.

„Ваквите камери често се претставуваат како неутрални безбедносни алатки, но всушност тие го менуваат начинот на кој луѓето го перцепираат јавниот простор“, вели Аљоша Ајановиќ, советник за политика во европската организација за дигитални права EDRi.

Тој вели дека системите можат да ги третираат совршено легитимните активности – како што се протести, штрајкови или граѓански собири – како потенцијално сомнителни.

Надзор со дронови

Надзорните дронови исто така стануваат сè почести. Многу од нив се произведени од кинеската компанија DJI и се купени од голем број општини и институции.

Купувачите ги вклучуваат општините Крушевац, Неготин, Сврљиг, Кладово, Бор, Лазаревиц, Панчево, Лозница, Ковачица, Бач и Мали Зворник, како и затворот Забела и Универзитетот за форензички и полициски науки.

Најновите модели, што ги користи Министерството за внатрешни работи, можат да ја зголемат сликата до 200 пати, да користат термички и ноќни камери, автоматски да следат предмети и да пренесуваат видео во реално време.

Според експертите, ваквите уреди можат да се користат и за таен надзор на приватни простори, вклучувајќи домови и автомобили.

Следење на возила

Системите за автоматско препознавање на регистарски таблички (ANPR) се исто така сè почести. Тие овозможуваат следење на рутата на автомобилот и собираат податоци за видот, бојата и насоката на движење на возилото.

„Насекаде има камери што препознаваат регистарски таблички. А сега има и такви што можат да ги препознаат лицата на луѓето во автомобилот“, рече технологот Филип Милошевиќ од Фондацијата SHARE со седиште во Белград.

Експертите предупредуваат дека станува збор за таканаречени „лизгави технологии“ кои лесно можат да се злоупотребат доколку нема јасни правила и контроли.

Комесарот за заштита на податоци Милан Маринковиќ изјави дека секоја институција што користи вакви системи мора однапред да докаже дека целта на надзорот е легитимна и оправдана.

Министерството за внатрешни работи не одговори на прашањата на БИРН на оваа тема.