Од Чавез до Мадуро – револуцијата во распад

Наследувањето на Хуго Чавез од страна на Николас Мадуро во 2013 година изгледаше како природен континуитет на боливарската револуција: истото знаме, истата реторика за сиромашните и истите непријатели во Вашингтон и во „олигархијата“. Но под површината, проектот се промени – од харизматичен, масовно легитимен популизмот на Чавез во поцврст, поавторитарен режим кој под Мадуро преживува преку репресија, договори со војската и управување со руинирана економија.

Чавез владееше во време на нафтен бум, што му овозможи да финансира масивни социјални програми, субвенционирана храна и инфраструктурни проекти, купувајќи политичко време и поддршка. Мадуро го наследи истиот модел во момент кога цените на нафтата паднаа, државната нафтена компанија беше ослабена, а јавните финансии веќе разнишани, што ја отвори вратата за хиперинфлација, недостиг и пад на животниот стандард без преседан.

Чавез и Мадуро: исто знаме, различен режим

Чавез беше политички феномен, со силна лична харизма, долги директни ТВ-обраќања и чувство кај сиромашните дека „еден од нив“ владее во нивно име. Неговите изборни победи, и покрај авторитарните тенденции и притисокот врз медиумите, долго време се сметаа за релативно конкурентни, со стабилна поддршка над половина од електоратот.

Мадуро, пак, победи во 2013 со тесна и контроверзна разлика и без харизмата на својот претходник. Недостатокот на личен легитимитет и тешкиот економски контекст го туркаат неговиот режим кон поинтензивна репресија: маргинализација на парламентот, паралелно уставотворно собрание, дисквалификација на опозицијата и избори што меѓународно се оспоруваат како ниту слободни ниту фер.

Различен е и односот со војската. Чавез, како поранешен офицер, ја претвори армијата во идеолошки столб на револуцијата. Мадуро мора да ја „купува“ нејзината лојалност со позиции, пристап до ресурси и толеранција на корупција, претворајќи ја државата во мрежа на моќни групи што контролираат ренти и сиви економии. Така револуционерната држава постепено се криминализира, губејќи многу од идеалите што Чавез декларативно ги воспостави.

Темната страна на ерата Мадуро

Под Мадуро, структурните слабости на чавистичкиот модел доведоа до драматичен економски колапс: пад на БДП, хиперинфлација и постојан недостиг од основни производи и лекови. Иако и Чавез ја постави основата со популистичко трошење и зависност од нафтата, токму во мандатот на Мадуро кризата достигна ниво на хуманитарна катастрофа.

Овој колапс произведе и една од најголемите миграциски кризи во регионот: се проценува дека 6–8 милиони Венецуелци ја напуштиле земјата во последната деценија. Тоа значи демографско празнење, одлив на работна сила и интелигенција, но и нови тензии во земјите од Латинска Америка кои ги примаат бегалците.

Политички, Венецуела под Мадуро се движи од хибриден режим кон отворен авторитаризам. Парламентот е потиснат, судството и изборниот орган се лојални на извршната власт, а изборните циклуси често се проследени со обвинувања за масовни нерегуларности и „без преседан“ изборна измама. Истовремено, меѓународни организации документираат сериозни кршења на човековите права – произволни апсења, тортура, присилни исчезнувања и вон-судски убиства како дел од модел на политичка контрола.

Позитиви и континуитети во недемократската полутемнина

И покрај ова мрачна слика, дел од елементите на боливарскиот проект опстануваат под Мадуро. Клучно е одржувањето на дел од социјалните програми – субвенционирана храна, здравствени и образовни мисии – кои, иако ослабени, остануваат главен извор на поддршка за најсиромашните. Токму преку оваа мрежа се одржува тврдо јадро на лојалност во сиромашните квартови, каде државната помош значи разлика меѓу глад и преживување.

По најлошата фаза на хиперинфлација, режимот де факто дозволи доларизација и одредена либерализација на пазарот, што донесе ограничена стабилизација во урбаните центри и создаде „два света“: оние со пристап до долари и оние без него. Ова не ја решава сиромаштијата, но го ублажува хаосот и дозволува минимално нормализирање на секојдневието за дел од населението.

Во регионален контекст, значајно е што, и покрај паралелни влади, обиди за преврати и масовни протести, Венецуела не западна во целосна граѓанска војна како Либија или Сирија. Лојалноста на армијата, комбинацијата од репресија и периодични преговори, како и дипломатското маневрирање – особено рестартираните односи со дел од соседите и сојузништвата со Русија, Кина, Иран и Куба – обезбедија минимум стабилност и економски „кислород“ за режимот.

За дел од глобалната левица, опстанокот на Мадуро, и покрај санкции и обиди за меѓународна изолација, е симбол на отпор против стратегиите за смена на режими однадвор. Но, кога билансот се мери во економски рушевини, масовна миграција и системска репресија, оваа симболика тешко може да ја избрише реалноста на постреволуционерна криза.

Една револуција, две лица

Револуцијата на Чавез и владеењето на Мадуро се две лица на ист проект. Чавез отвори радикален простор за прераспределба и политичка инклузија, но го направи тоа со економски и институционален модел кој беше длабоко ранлив на пад на приходите и зависен од еден лидер. Мадуро се појавува како управник на последиците: без нафтено изобилие, со разорени институции и со тенденција кон репресија како главен одговор на кризата.

Таму каде што Чавез можеше да купува време со пари, харизма и изборен легитимитет, Мадуро се потпира на страв, клиентелизам и меѓународни сојузи за да остане на власт. Така боливарската револуција постепено се претвора од проект на трансформација во систем за преживување на една елита во држава во долготрајна криза.