Русија е најголемиот добитник од војната со Иран

Логиката по која се водеше Трамп кога одлучи да војува со Иран е тешко да се разбере, но затоа е многу полесно да се утврди кој има најголема корист од тој конфликт: Путин.

Крис ПАТЕН*

Логиката по која се водеше американскиот претседател Доналд Трамп кога одлучи да војува со Иран е тешко да се разбере, но затоа е многу полесно да се утврди кој има најголема корист од тој конфликт: тоа е рускиот претседател Владимир Путин.

За да ја оправдаат воената акција против Исламската Република, Трамп и неговите советници прибегнаа кон морализирање, прикажувајќи ги нејзините лидери како „зли луѓе“, осврнувајќи се на нивното „брутално угнетување на сопствениот народ“ и инсистирајќи дека Соединетите Држави мора директно да бидат вклучени во одлучувањето кој ќе го води Иран.

Ништо од тоа не држи вода. Многу лидери низ целиот свет ги подложуваат своите граѓани на репресија, така што ова не води до војни за промена на американскиот режим. Путин е познат по ликвидацијата на своите политички противници дома и во странство, но Трамп сè уште се труди многу да му угоди. Ако фактот дека некој е „лош/зол“ беше доволна причина да се војува против него, геополитичкиот пејзаж би изгледал многу поинаку.

Иранскиот народ не е грижа за Трамп

Покрај тоа, Исламската Република го репресира иранскиот народ со децении. Дури ни два месеци пред почетокот на сегашната војна, режимот уби илјадници демонстранти, но САД не презеде ништо во врска со тоа. Какви и да се мотивите на Трамп, загриженоста за иранскиот народ не е меѓу нив.

Добро, што е со нуклеарниот ризик? Дали заканата дека Иран ќе развие и ќе употреби нуклеарно оружје против САД беше доволно итна за да оправда тековна војна? И таа теза звучи неверојатно. Стив Виткоф, специјалниот претставник на САД за Блискиот Исток, рече дека Иран е „една недела“ од стекнување нуклеарно оружје, но ова е во спротивност со претходните тврдења на самиот Трамп, кој (почнувајќи со израелско-американските воздушни напади врз Иран во јуни 2025 година, ур.) инсистираше дека Америка веќе „целосно ги уништила“ нуклеарните капацитети на Иран.

Поверодостојно објаснување понуди државниот секретар Марко Рубио. Тој изјави дека САД одлучиле за превентивен удар врз Иран затоа што разузнавачките податоци укажуваат дека Израел ќе започне напад и дека тоа потоа ќе резултира со иранска одмазда, чија цел ќе бидат американските сили.

Ова ја отвора вознемирувачката можност дека американската надворешна политика повеќе не ја одлучува само нејзиниот избран претседател, туку и израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху. За љубителите на историјата, идејата за иранска опашка што може да го мавта кучето на Америка буди сеќавања за тоа како српскиот национализам придонесе за вмешаноста на Германија и Австро-Унгарија во она што ќе стане Прва светска војна.

За да се разбере како односите меѓу Западот и Иран станаа толку непријателски, потребно е да се вратиме во 1953 година, кога САД и Велика Британија го оркестрираа соборувањето на демократски избраниот ирански премиер Мохамед Мосадек и го доведоа на власт шахот Мохамед Реза Пахлави. Мотивот зад тоа, прикриен во тоа време, беше исклучително јасен: владата на Мосадек преземаше чекори за национализација на иранската нафтена индустрија, доминирана од Англо-иранската нафтена компанија, под британска контрола.

Сè побруталното и корумпирано владеење на Шахот го направи длабоко непопуларен, а членовите на опозицијата, вклучувајќи ги и оние од исламистичкото движење, најистакнато предводено од идниот врховен водач Рухолах Хомеини, поминаа многу години во егзил. Кога масовните протести и генералниот штрајк во 1979 година станаа толку големи што милиони Иранци излегоа на улиците, Пахлави беше принуден да избега од земјата, отворајќи го патот за воспоставување исламска република, во која силите лојални на Хомеини потоа ќе ги убијат, затворат или принудат во егзил либералите и левичарите кои им помогнаа да го соборат Шахот.

Она што следеше беше остро и горчливо влошување на односите меѓу Иран и САД, предизвикано од заземањето на американската амбасада во Техеран и заложничката криза што ќе го одбележи претседателството на Џими Картер. Но, во децениите што следеа, имаше повремени претпазливи намери за потенцијално затоплување, при што умерените ирански лидери како претседателот Мохамед Хатами работеа кон зближување со Западот.

Сепак, тие напори не донесоа позитивен одговор од Западот на кој се надеваа иранските лидери. Доколку имаше опиплив напредок, тоа ќе ја зајакнеше позицијата на умерените сили и ќе им овозможеше на нивните претставници да им покажат на тврдокорните како ограничувањето на нуклеарните амбиции на Иран може да резултира со некои опипливи придобивки за Иран.

САД и другите западни сили пропуштија многу други можности

Наместо тоа, САД и другите западни сили пропуштија една по друга можност да преговараат за компромис со Иран. Заедничкиот сеопфатен план за акција (JPCOA) од 2015 година, кој постави ограничувања на нуклеарната програма на Иран во замена за олеснување на санкциите, беше најдобрата шанса за такво нешто, но Трамп го повлече американскиот потпис од тој документ во 2018 година. Една од последиците од таквата одлука е што САД сега користат бомби за да се обидат да го принудат Иран да ги прифати условите за кои се согласија пред повеќе од една деценија преку преговорите што доведоа до потпишување на JPCOA.

Какво и да е образложението зад сегашната војна, веќе е очигледно кој победува. Руската економија, сериозно ослабена од годините санкции и трошоците за војната на Москва во Украина, сега е во позиција да оствари голем профит поради порастот на цените на нафтата. Со нарушено глобално снабдување поради затворањето на Ормутскиот теснец од страна на Иран, администрацијата на Трамп привремено ги укина санкциите за испораките на руска нафта, зајакнувајќи го режимот на Путин.

Во исто време, Русија наводно го советува Иран за употреба на беспилотни летала, потпирајќи се на искуството што го стекна на бојното поле во Украина. Ова интензивирање на координацијата меѓу двете земји би можело да ги зајакне капацитетите на Русија на пошироко ниво, вклучително и нејзината способност да ги дестабилизира европските членки на НАТО со сајбер напади и тајни операции од страна на неговите посреднички сили.

Додека безобѕирната војна на Трамп ја зајакнува позицијата на Путин, напорите на Европската Унија за поддршка на Украина се поткопуваат одвнатре: унгарскиот премиер Виктор Орбан го блокира новиот пакет финансиска помош за Киев. Отсуството на обединета западна поддршка за израелско-американската војна против Иран, исто така, ги затегна односите во рамките на НАТО, дополнително ја еродира кохезијата на алијансата.

Со оглед на аверзијата на Трамп кон дипломатијата, тешко е да се замисли како оваа спирала надолу би можела да се запре и да се сврти сè додека тој е во Белата куќа. За оние надвор од САД, ноемвриските среднорочни избори може да се покажат како единствената реална надеж за пресврт на работите.

*Крис Патен, последниот британски гувернер на Хонг Конг и поранешен комесар на ЕУ за надворешни работи.

Авторски права: Project Syndicate, 2026.