Само 13 земји во светот дишат безбеден воздух

Само 13 земји во светот дишат воздух кој се смета за безбеден, а квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, главно поради климатските промени предизвикани од човекот. Ова е според новиот Извештај за квалитетот на воздухот во светот за 2025 година, објавен од швајцарската компанија за следење на загадувањето IQAir по анализа на податоци од 9.446 градови во 143 земји и територии, објавува Euronews.

Главни причини за загадување

Извештајот покажа дека квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, при што само 14 проценти од градовите во светот имаат воздух кој е безбеден за дишење, што е намалување од 17 проценти претходната година. Главните причини се климатските промени предизвикани од човекот, особено чадот од шумските пожари, песочните бури и другите екстремни временски услови поттикнати од согорувањето на фосилни горива.

Минатата година, 2025 година, беше рекордна година за шумски пожари во Европската Унија, уништувајќи фарми, шуми и домови, а екстремните временски услови предизвикаа најмалку 43 милијарди евра економски загуби низ целиот континент.

Светската здравствена организација (СЗО) поставува безбедни граници за честичките PM2.5 поради нивните здравствени ризици. Ова се честички помали од 2,5 микрометри кои можат да навлезат длабоко во белите дробови и да влезат во крвотокот, а се поврзани со респираторни и кардиоваскуларни заболувања и долгорочни состојби како што е ракот.

Каде е воздухот најчист и најзагаден?

Во Европа, само Андора, Естонија и Исланд ги исполнуваат годишните упатства на СЗО за PM2.5 честички, што е 5 микрограми на кубен метар (µg/m³).

Тие се меѓу само 13 земји и територии во светот кои се во рамките на безбедни граници, а другите се Австралија, Барбадос, Бермуди, Француска Полинезија, Гренада, Нова Каледонија, Панама, Порторико, Реунион и Американските Девствени Острови. Ова значи дека 130 од 143 опфатени земји, или 91 процент, не ги исполнуваат безбедносните упатства.

Петте најзагадени земји во светот се Пакистан (67,3 µg/m³), Бангладеш (66,1 µg/m³), Таџикистан (57,3 µg/m³), Чад (53,6 µg/m³) и Демократска Република Конго (50,2 µg/m³). 25-те најзагадени градови во светот се наоѓаат во Индија, Пакистан и Кина.

Незавидното прво место го зазема Лони во северната индиска држава Утар Прадеш со просечна годишна концентрација на PM2,5 честички од 112,5 µg/m³, што е повеќе од 22 пати повисока од препораката на СЗО. Од друга страна, најмалку загаденото место на листата е Њувудвил во Јужна Африка.

Состојбата на загадувањето во Европа

Во 2025 година, 23 земји во Европа забележаа зголемување на нивните просечни годишни концентрации на PM2,5 честички, додека 18 забележаа намалување на нивните нивоа. Загадувањето се зголеми за повеќе од 30 проценти во Швајцарија и Грција, предизвикано од чадот од шумските пожари во Северна Америка и сахарската прашина во Африка.

Малта забележа најголемо намалување, од речиси 24 проценти, делумно благодарение на напорите за премин од тешко мазут на обновливи извори на енергија и мерките за намалување на емисиите од транспортот.

Според податоците во реално време, во времето на пишување, Париз беше меѓу петте најзагадени градови во светот, заедно со Пекинг, Дака, Вухан и Сеул, а Лондон беше исто така меѓу првите десет.

Минатиот четврток, 19 март, Службата за следење на атмосферата „Коперник“ (CAMS) на Европската Унија предупреди на високи нивоа на загадување во Европа, предизвикани од сезонските емисии на амонијак од земјоделските ѓубрива, зголеменото количество полен и стабилните временски услови.

„Коперник“ додаде дека загадувањето од согорувањето на фосилни горива, особено во делови од Источна Европа и Балканот, исто така постојано придонесува за лошиот квалитет на воздухот.

Јаз во податоците

Иако извештајот оваа година опфаќа 12 земји повеќе од минатата година, сè уште има големи празнини во податоците. Според IQAir, само мал дел од светската популација има пристап до информации за квалитетот на воздухот во реално време.

Ситуацијата се влошува на некои места. Во март 2025 година, администрацијата на Трамп ја заврши глобалната програма за следење на квалитетот на воздухот на американскиот Стејт департмент, оставајќи милиони луѓе без пристап до податоци. Финскиот центар за истражување на енергијата и чистиот воздух (CREA) објави дека напорите за следење ослабнале во 44 земји, оставајќи шест без никаков мониторинг.

„Без мониторинг, не можеме целосно да разбереме што има во воздухот што го дишеме“, рече извршниот директор на IQAir Global, Франк Хамес. „Проширувањето на пристапот до податоци во реално време им овозможува на заедниците да дејствуваат. Со намалување на емисиите и справување со климатските промени, можеме да постигнеме значителни и трајни подобрувања во глобалниот квалитет на воздухот.“