Skip to content
Во денови кога Бадник често се сведува на огнови и фотографии, записите на Марко Цепенков потсетуваат дека празничниот циклус некогаш бил строго организиран систем на правила, стравови и надежи. Во тие белешки, периодот од Бадник и Божиќ до Водици не е само „свечена недела“, туку лиминален простор во кој домот се штити, работата се запира, а секое движење „на туѓина“ се мери како ризик.
Цепенков, кој во втората половина на 19 век собирал и бележел разнородни форми на усно наследство низ Македонија, оставил траги и за тоа како луѓето го доживувале „праговиот“ период меѓу Рождеството и Богојавление. Неговата работа е значајна токму поради обемот и разновидноста на забележаното – од верувања и обичаи до песни и детски практики.
Во неговите записи, првата силна линија е забраната за „кинење“ на домашниот ред. Ако „работата го донела човека“ да оди на туѓина на Божиќ, се верувало дека не треба да тргне додека не поминат Водици, „оти било за неарно“. Истата логика на воздржаност се прелева во домашниот труд: терзиите навечер не шиеле, жените не пределе и избегнувале други работи „од Божик до Водици“, затоа што, според верувањето, водата сè уште „не била крстена“, а Богородица била „леунка“. Тоа објаснува и зошто не се гледало со добри очи ниту плетење чорапи во ноќните часови: празникот се разбира како време кога домот треба да „молчи“ од работа и да „зборува“ преку ритуал.
Од тука почнува и вториот слој: Бадник како ден на гласници и дарување. Во записите се појавува сликата на групи деца што уште „од темни зори“ одат по куќите, тропаат од врата на врата со коледачки во рака и пеат коледарски песни, по што добиваат ореви и костени. Во селска варијанта, наместо ореви и костени, се даваат специјално подготвени колачиња – практична, но и симболична разлика што покажува каде „подарокот“ е повеќе мерка за гостопримство, а каде дел од ритуална економија на празникот.
Вечерта, Бадник станува „будник“ – не како поетска слика, туку како техничка нужност. Цепенков бележи дека на оган се става голема пенушка од смрека да гори цела ноќ, а бидејќи смреката прска искри, домашните, сакале-не сакале, остануваат будни за да се чуваат од пожар. Така будноста добива двојна смисла: да се дочека Божиќ, но и да се зачува куќата.
Во истиот корпус се појавува и фигурата „Дедо Божик“ – старински лик што ја носи домашната персонификација на празникот. Во Кукушко, запишано е дека правеле вечера за Дедо Божика, ја изнесувале трпезата во двор и трипати го канеле со зборови што го претвораат празникот во драмска сцена: домот повикува, празникот „треба да дојде“. Ова е еден од најјасните примери како христијанскиот календар во народната пракса добива домашни посредници и свои „лица“.
Посебно силен е скопскиот опис што Цепенков го бележи како градска пракса: „повојница“ – трпеза со пита, сарми, костени, смокви, кравајче и риба, која се јаде и „за зачувување од грлобол“. Домаќинот фрла по неколку костени на четирите ќоши „на крст“ со благослов „за многу години“, а смоквите се делат на сите како ситен, но обврзувачки знак на заедништво. Во кравајчето се става стара пара, па по кршењето се остава дел за Света Богородица, дел за кандилото, дел за дуќанот, а дел се остава и за оној што е на туѓина. Во една реченица се гледа целата куќна хиерархија: верата, домот, економијата и отсутниот член на семејството
Ритуалот со парата не завршува со пронаоѓање „кај кого ќе биде касметот“. Парата се става во грне со вино, стои преку трите божиќни дена, потоа се вади и се врзува со конец од црвена и бела коприна за рачката од грнето, каде што стои до Водици. Црвеното и белото тука се јасен заштитен код, а одложувањето „до Водици“ ја нагласува идејата дека празничниот круг се затвора дури кога водата ќе се „крсти“.
И храната се чува за „после“: дел од питата се остава до Водици и тогаш им се дава на децата за заштита од грлобол, а костените фрлени во ќошевите стојат до Богојавление, па потоа се фрлаат и никому не му се дозволува да ги јаде. Тоа е типична логика на обреден предмет: нешто што кратко време е „моќно“ и затоа не е за секојдневна употреба, туку за строго контролирана улога.
Цепенковите белешки добиваат дополнителна длабочина кога се читаат како систем на „затворена“ и „отворена“ фаза. Додека водата е „некрстена“, важат забраните и стравовите; по Водици, „откако ќе се крстела водата“, се сметало дека може да се тргне на туѓина и да се почне нова работа, иако се спомнува и верување за „лош саат“ во вторник. Со други зборови, Водици не е само празник, туку граничник на социјалната нормала: момент кога се враќа дозволата за движење, работа и почеток.
Кога денес ќе се праша што „останало“ од тие обичаи, одговорот не е едноставен. Дел од практиките се преселиле во симболика: коледарските посети станаа организирани поворки или детски настапи; смрековата пенушка ја заменија контролирани огнови; паричката во кравајче се претвори во семејна игра. Но основната матрица што Цепенков ја бележи и натаму е препознатлива: Бадник како колективно објавување, Божиќ како семејна полнота и Водици како крај на „опасниот“ период и враќање во нормалниот поредок.