Skip to content
Шеснаесет години по донесувањето на националната листа на забранети супстанци во козметичките производи, државата и натаму работи со регулатива што не е ажурирана ниту еднаш, додека лабораториските капацитети за проверка на ризични хемикалии во козметика и детски играчки остануваат ограничени или непостоечки. Таквата слика ја отвора Државен завод за ревизија во конечен извештај за ревизија на Државниот санитарен и здравствен инспекторат за 2024 година, фокусирана на сметката од самофинансирачки активности.
Во делот „останати прашања“, ревизорите нотираат дека листата донесена во 2010 година содржи околу 1.600 супстанции наведени како забранети, делумно забранети или времено дозволени, но не е усогласувана со динамиката на европските измени. Во истиот период, европската листа е повеќекратно ажурирана и, според ревизијата, до денот на увидот достигнува 1.751 забранета супстанција.
Клучната институционална „дупка“, според извештајот, е вградена во самата законска рамка: во Законот за безбедност на козметичките производи не е предвидена обврска за редовно ажурирање и усогласување на листата со европските стандарди. Практичната последица е ризик на домашниот пазар да се најдат производи со состојки што во Европска Унија се оценети како штетни по здравјето, а кај нас не се формално забранети.
Но, и кога инспекцијата би сакала да реагира преку мостри и анализи, системот се судира со капацитетите. Ревизијата пренесува дека во рамки на државните лаборатории не се обезбедени услови и техничка опременост за испитување на сите забранети супстанции во козметичките производи, додека Институтот за јавно здравје врши само ограничен број анализи – микробиолошка исправност, содржина на неколку тешки метали, pH-вредност и површинско активни материи. Дел од центрите за јавно здравје, пак, се сведени на контрола на микробиолошка чистота.
Ситуацијата е уште почувствителна кај детските играчки: ревизорите наведуваат дека ниту една лабораторија во државата нема опрема за испитување на забранети супстанции како фталати и бор кај играчки што се увезуваат и се пуштаат во промет. Во ИЈЗ се прават одредени тестови (на пример, миграција на тешки метали и други специфични испитувања), но „слепата точка“ останува токму кај супстанциите за кои јавноста најчесто слуша кога станува збор за пластики и детски производи.
Проблемот станува и процедурен, не само технички. Ако увозник или субјект на надзор ги оспори резултатите од првиот примерок – право предвидено со закон – во државата, покрај ИЈЗ, нема друга лабораторија што може да ја спроведе анализата на „вториот примерок“. Така, контролниот механизам, во случај на спор, не може да се доврши како што е замислен.
Во апстрактот на ревизијата, дополнително се нагласува и ризикот во постапките по барање за увоз: фактури и здравствени сертификати се доставуваат на повеќе странски јазици, што отвора можност инспекторите да не ја разберат целосно содржината и да одобрат увоз без целосно потврдена веродостојност и здравствена безбедност.
Ревизијата препорачува Министерството за здравство, во координација со Инспекторатот и ИЈЗ, да воспостави редовно ажурирање на листата и да иницира законски измени што ќе ја направат таа обврска формална и мерлива. Паралелно, бара и инвестиции во лабораториска опрема за да се прошири опфатот на анализите и да се спречи небезбедни производи да стигнат до полиците.
Од Инспекторатот, според ревизорскиот наод пренесен во јавноста, велат дека постапуваат по забелешките и дека се отворени иницијални разговори со релевантни чинители за надминување на проблемите поврзани со увозната документација и сертификатите.