АХВ анонимни пријави: од 2026 инспекцијата нема да постапува

Од 1 јануари 2026, Агенција за храна и ветеринарство најави дека нејзините инспекциски служби нема да постапуваат по анонимно поднесени иницијативи за инспекциски надзор, повикувајќи се на новиот Закон за инспекциски надзор што почна да се применува од почетокот на годинава.

Во пракса, тоа значи дека секоја иницијатива за вонреден инспекциски надзор мора да биде „уредно поднесена“: со назив на инспекцијата до која се поднесува, име и презиме и адреса на подносителот (или назив и седиште за правно лице), краток опис на повредата и јасно наведување на субјектот кај кој се бара контрола. Законот експлицитно пропишува дека инспекторот не постапува по анонимна иницијатива.

Правилото носи и рокови. Ако иницијативата е нецелосна или нејасна, инспекцијата определува рок до седум дена за дополнување; ако подносителот не ја дополни навреме, се смета дека иницијативата е повлечена. Ако пак предметот не е во надлежност на инспекцијата што ја примила иницијативата, таа треба да ја препрати до надлежната инспекција во рок од три работни дена и да го извести подносителот.

Законот предвидува и обврска за повратна информација: најдоцна во рок од 15 дена по завршувањето на вонредниот надзор, инспекторот треба да го извести подносителот за резултатите. Истовремено, подносителот вообичаено нема својство на странка во инспекциската постапка, освен ако иницијативата ја поднел за заштита на сопствени права и правни интереси, односно ако има правен интерес од постапката.

Официјалното образложение, низ институционалниот јазик, е јасно: да се исчисти каналот од „анонимни“ поднесоци и постапувањето да се врзува за одговорен, идентификуван подносител и за уредна процедура. Но токму тука се отвора чувствителната линија меѓу ефикасноста и јавниот интерес: во средина каде што пријавувањето нерегуларности во храна, угостителство, благосостојба на животни или трговски практики често доаѓа од граѓани што се плашат од притисок, одмазда или локални „одмазднички кругови“, условот да се остави име и адреса може да има „ладилник-ефект“ врз пријавувањето.

Паралелно, постои и рамка за заштитено пријавување: Законот за заштита на укажувачи предвидува заштитено пријавување и гарантира анонимност и доверливост до степен и до момент до кои укажувачот тоа го бара. Прашањето е колку граѓаните ќе знаат да ја разликуваат „иницијативата за вонреден инспекциски надзор“ (која не смее да е анонимна) од „заштитено пријавување“ (кое може да бара анонимност), и дали институциите ќе понудат јасни упатства за тоа кој канал е соодветен кога има реален ризик за пријавувачот.

Со новите правила, тежиштето се поместува од „можам да пријавам веднаш, без да се откријам“ кон „можам да пријавам, но мора да стојам зад пријавата“. А клучниот тест ќе биде дали системот ќе успее да ја задржи контролата над ризичните појави во јавниот простор — без да ги обесхрабри оние што најчесто први ги забележуваат.