Артемис 2 полетува, како Тито му ја продаде месечината на Кенеди

Ако се тече како што треба по речиси 60 години, доцна вечерва по македонско време, Артемис 2 со екипаж од 4 астронаути, ќе тргне кон месечината. Веста е планетарна, луѓето се во очекување на новиот херојски подвиг- се враќаме на месечината! Додека ги одбројуваме последните часови, ви носиме приказна за едно подзаборавено време, херои и геополитички пресметки за „тајната југословенска вселенска програма“.

Во историјата на Студената војна има приказни што одбиваат да умрат, не затоа што се докажани до крај, туку затоа што премногу добро се вклопуваат во логиката на времето во кое се родиле.

Една од нив е приказната за југословенската вселенска програма, тајниот проект за кој, ако се следи тезата на документарецот „Houston, We Have a Problem!“, не само што постоел, туку во раните шеесетти бил продаден на Соединетите Американски Држави, во момент кога Вашингтон очајно барал пресврт во трката со Советскиот Сојуз.

Во таа верзија на историјата, Југославија не била само неврзана држава што балансира меѓу блоковите, туку тивка лабораторија што чувала знаење доволно вредно за да биде платено со милијарди.

Сè, во оваа реконструкција, почнува со едно име што навистина постои во историјата на космонаутиката: Херман Поточник Ноордунг. Од неговата книга и од наводните необјавени записи, цртежи и технички планови, кои според филмската теза биле пронајдени по Втората светска војна, настанал темелот на југословенскиот проект.

Во пишаните описи на приказната се повторува истата линија: тајната служба дошла до материјали што не биле само теориски белешки, туку наводно содржеле доволно детални упатства за летало што би можело да понесе човечка посада кон Месечината. Токму затоа, во оваа приказна, Тито не гледал архивска љубопитност, туку државен адут. Малата федерација, фатена меѓу Москва и Вашингтон, добивала шанса да влезе во игра што инаку беше резервирана за империите.

Оттука, според тезата на филмот, следувала наредба работата да почне веднаш. Програмата, како што е опишана во филмските синопсиси, била воспоставена во 1948 година и се градела врз идејата дека југословенското инженерство, засилено со тајните материјали на Ноордунг, може да изнедри технологија што ќе ја оттурне земјата многу подалеку од нејзините реални економски можности.

Во тој свет, бетонските воени комплекси, затворените хангари и инженерските центри добиваат ново значење: тие не се само дел од воената параноја на епохата, туку инфраструктура на нешто што морало да остане скриено дури и од сопствената јавност. Најсилниот симбол на таа тајна е Жељава, односно Објект 505 кај Бихаќ, кој во многу регионални текстови и интервјуа се појавува како место што „можело да биде центар“ на југословенската вселенска програма.

Во таа верзија на приказната, програмата не останала само на цртежи. Најживописниот детаљ што се повторува во повеќе текстови за филмот е тестот со ракетата „Триглав 1“. Според тој наратив, Југославија конструирала ракета со мал модул во кој била ставена жива свиња, како тест-пилот пред евентуална човечка мисија.

Ракетата, наводно, стигнала до стратосферата, а капсулата паднала во Јадранското Море, близу Италија.

Свињата го преживеала летот и падот. Во логиката на филмот, тоа бил пресудниот момент: доказ дека Југославија нема само теорија, туку и практичен, иако сè уште недовршен, капацитет. Токму таквите тестови, во оваа реконструкција, ја создале илузијата или реалноста дека федерацијата поседува технологија што може да се купи, надгради и искористи во многу поголема програма.

Но југословенскиот проблем, според ова сценарио, не бил знаењето туку парите.

Земјата можела да развива, но не и да финансира трка со две суперсили. И тука, наводно, настапува Вашингтон. Според линијата што ја градат трејлерот, фестивалските синопсиси и повеќе регионални текстови, американските служби до 1960 година дознале дека Југославија има оперативна или барем ветувачка вселенска технологија.

Следеле контакти, проценки, посети на американски експерти и луѓе од NASA, а потоа и политички канал кон самиот врв.

Така, во март 1961 година, како што гласи централниот мит, Тито му ја продала југословенската вселенска програма на тогашниот американски претседател Џон Ф. Кенеди за 2,5 милијарди долари, претставени како меѓународна помош. Два месеци подоцна Кенеди јавно објавил дека Америка ќе оди на Месечината. Во рамките на оваа приказна, тоа не е случајна временска коинциденција, туку момент кога американската амбиција конечно добила технолошка подлога.

Најинтригантниот дел не е само сумата, туку што сѐ наводно било предадено. Ако се состават сите елементи што кружат во пишаните описи на филмот, пакетот не се сведувал на неколку листови хартија. Во него, според оваа теза, влегувале тајните записи и техничките планови на Ноордунг, развојните решенија што југословенските инженери ги извлекле од нив, податоците од тестовите, доказите дека модулот можел да се врати од висина, како и инженерски кадар подготвен да ја пренесе технологијата во американскиот систем.

Една верзија оди и чекор понатаму: цената, наводно, ги вклучувала и 26-те инженери што работеле на програмата. Во таа верзија, тие не биле само соработници, туку дел од самата трансакција. Луѓе со нови идентитети, биле отсечени од семејствата и префрлени во САД за да ја довршат работата за друга држава.

Тука и личната драма станува државна алегорија. Ликот на инженерот Иван Павиќ, кој во филмските синопсиси е претставен како човек што се враќа дома дури по децении и првпат ја гледа ќерката што никогаш не ја запознал, му дава човечко лице на овој голем договор.

Ако Тито навистина ја продал програмата, тогаш не продал само цртежи и прототипи, туку и луѓе. Продал биографии, семејства, судбини и лажни погреби.

Тоа е најмрачниот слој на целата легенда: успехот на едната империја не почивал само врз туѓа технологија, туку и врз избришани животи од една држава што морала да молчи за сопствената улога. Дури и таму каде што филмот си дозволува драматизација, тој успева да ја наметне суштинската дилема: колку далеку може да оди една држава кога сопствената геополитичка цена ќе ја претвори во валута.

Потоа, според оваа реконструкција, дошол пресвртот. Американците купиле нешто што мислеле дека е понапредно отколку што навистина било.

Технологијата не работела онака како што се очекувало, а гневот во Вашингтон растел. Во оваа верзија, посетата на Тито на САД во 1963 година добива сосема поинакво значење: не дипломатска рутина, туку наплата на една тајна сметка. Кенеди, наводно, барал или програмата да биде оспособена или парите да бидат вратени. Потоа следува неговото убиство, а со доаѓањето на Линдон Џонсон приказната станува уште потемна.

Во неа милијардите се претвораат во кредит, притисокот кон Белград расте, а американската страна почнува да ја третира Југославија не како партнер, туку како должник што мора да биде држен во зависност. Тука веќе легендата влегува длабоко во зоната на геополитичка параноја: дека тајната зделка од почетокот на шеесеттите станала еден од невидливите механизми преку кои подоцна се стегала државата.

Еден од најфилмските детали е и тврдењето дека по продажбата илјадници парчиња опрема биле испратени со брод кон Соединетите Држави, преку северноафриканска рута, како дел од трансферот што морал да остане надвор од очите на јавноста. Во наративна смисла, тоа е можеби и најсилната слика од сите: држава од Балканот, без лансирни рампи и без ореол на суперсила, но со доволно техничка самодоверба за тајно да натовари сопствената иднина на бродови и да ја испрати на другиот брег на Атлантикот. Во оваа верзија, токму тука лежи цинизмот на Тито.

Тој не сакал Југославија да биде прва на Месечината. Сакал таа да биде доволно платена за никогаш јавно да не признае што му продала на светот што сака да победува.

Затоа оваа приказна, дури и кога се чита како мит, не делува како обична фантазија. Таа е спакувана од вистински имиња, реални места, воени комплекси, вистинска американска помош, стварни југословенски инженери во NASA и од една епоха во која многу работи навистина се решавале далеку од јавноста. Ако се тргне од претпоставката дека фактите од документарецот се вистина, тогаш Југославија не стои на маргината на освојувањето на Месечината, туку длабоко во неговата сенка. Американското знаме на сивата прашина тогаш веќе не е само американски триумф.

Тоа е и тивка потврда дека една малечка социјалистичка држава, оттурната меѓу блоковите, успеала да ја продаде иднината на една империја во замена за време, пари и илузија на стабилност. А најголемата иронија би била во тоа што светот го славел победникот, додека вистинскиот прв продавач на патот кон Месечината засекогаш останал закопан под архиви, бетон и мит.

Оставаме на нашите читатели да го погледнат документарецот, а вечер да ги впериме очите кон небото и да им посакаме среќа на екипажот на Артемис II кој го враќа човештвото на Месечината. Кон ѕвездите, каде што припаѓаме.