Skip to content
Декласифицираниот документ што го објави ЦИА а се однесува на атентатот врз првиот македонски претседател Киро Глигоров отвора чувствителна архивска линија: во видливиот дел од текстот стои дека „initial evidence indicates“ односно првичните индиции укажувале на одговорност на екстремисти кои припаѓале на ВМРО-ДПМНЕ за нападот од 3 октомври.
Во самиот документ, насловот на сегментот е експлицитен и гласи „Initial Evidence Indicates VMRO-DPMNE Responsible for Gligorov Attack“, по што следи реченица дека радикалната националистичка организација ВМРО-ДПМНЕ била одговорна за обидот за атентат врз претседателот Глигоров. Ова е најсилниот дел од документот, но и дел што мора да се чита со методолошка претпазливост, затоа што поголемиот дел од изворниот контекст е редактиран.
Уште поважно, на втората страница од истиот извадок се гледа и наводната политичка логика што ја разгледувале авторите на белешката: дека националистите сакале да предизвикаат нови претседателски избори и да ги стават на пауза преговорите со Грција, за потоа ВМРО-ДПМНЕ да настапи со антигрчка платформа. Во истиот пасус пишува и дека истрагата дотогаш не открила вмешаност на етнички албански радикали. Токму ова покажува дека документот не е само идентификација на осомничена линија, туку и обид за реконструкција на можен мотив во контекст на тогашната криза околу спорот со Грција.
Документот е значаен и поради времето во кое е пишуван. На истата страница, веднаш под пасусот за Глигоров, следуваат други регионални белешки за IFOR и за грчко-македонскиот меморандум за нормализација, што упатува дека станува збор за тековен аналитички разузнавачки материјал составен во жешка политичка фаза, а не за подоцнежен, целосно финализиран истражен извештај. Тоа е важно за читањето: ваквите документи често регистрираат рани проценки, работни хипотези и информации со различен степен на проверка.
Дополнителна причина за внимателност е тоа што документот е силно редактиран, со повеќе сокриени делови и ознаки (b)(1) и (b)(3), што значи дека јавноста не го гледа целосниот доказен синџир, изворите или интерната оценка за веродостојност. Во видливиот дел ја гледаме проценката, но не и нејзината целосна разузнавачка поткрепа. Затоа ова архивско откритие е големо политичко и историско прашање.
Историскиот контекст, пак, ја објаснува тежината на документот. Атентатот врз Глигоров беше извршен на 3 октомври 1995 со автомобил-бомба во Скопје; неговиот возач беше убиен, Глигоров беше тешко повреден, а истрагата и по три децении останува отворена и без утврдени извршители.
Токму тука е главната вредност на овој декласифициран CIA извадок: тој не го затвора случајот, но ја менува архивската слика за тоа кои насоки биле сериозно разгледувани во првите денови по нападот. Со други зборови, документот не докажува правосилно кој стоел зад атентатот, но покажува дека американската разузнавачка анализа во тој момент ја третирала ВМРО-ДПМНЕ како главна работна хипотеза, во тесна врска со тогашниот политички судир околу односите со Грција.
И уште една важна димензија: документот носи ознака „Approved for Release: 2025/12/08“, што значи дека јавното појавување на оваа формулација доаѓа три децении по настанот, во време кога политичките интерпретации веќе се наслагани врз долгогодишна нерасчистена истрага.
Целиот документ може да го погледнете на овој ЛИНК