Skip to content
Историски гледано, во последните 3200 години, Русија владеела со Крим само 164 години, плус периодот по окупацијата.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Италијанскиот премиер Џорџија Мелони изјави дека сегашниот распад на воспоставените меѓународни односи започнал со воениот напад на Руската Федерација врз Украина. И тој напад не започнал во февруари 2022 година, туку во февруари 2014 година, кога руските трупи влегле во украинскиот Крим. Очигледно е дека овој напад бил подготвуван со години, па затоа Кремљ морал да создаде поволни услови за нелегално внесување на своите трупи на украинскиот полуостров. Со години, московските медиуми ја ширеле информацијата дека Крим е историски руски и треба да се врати во Руската Федерација. Но, дали Крим навистина бил историски руски? Да го погледнеме тоа и во илјадагодишна ретроспектива ќе видиме дека не е така.
Сакам да ве потсетам дека историчарите точно знаат кој живеел на територијата на денешна јужна и источна Украина, како и на Крим, во последните 3200 години. Прво, тоа биле иранските номадски племиња на Кимеријците, од 12-ти до 7-ми век п.н.е. Потоа, во 7 век п.н.е., тие биле потиснати и од скитските племиња што зборувале ирански јазик, кои владееле до 2 век п.н.е. Тоа било времето на античка Грција, која основала многу од своите колонијални градови на брегот на Црното Море, вклучувајќи го и Крим: Херсонес, Пантикапе, Керкинитида, Фанагорија.
Од 2 век п.н.е. до 2 век н.е., за време на Римското Царство, иранските номадски племиња Сармати владееле со југот и истокот на денешна Украина, кои ги потиснувале Скитите, иако тие останале на Крим и имале своја држава. Кимеријците, Скитите и Сарматите дошле во областите околу реката Днепар, Азовското Море и Крим од далечните азиски степи. Во тоа време, племињата Бик дошле во планинскиот дел на Крим. Во 2 век п.н.е., Херсонес бил освоен од Римјаните, кои го испратиле и погубиле четвртиот римски папа, Климент I, од Рим во 101 година п.н.е.
Во 2 век од н.е., Крим бил освоен од страна на остроготските германски племиња од скандинавско потекло. Тие се туркани од нов бран турски племиња од Азија. Први пристигнале Хуните, кои ги победиле Готите во 375 година, од кои некои се засолниле во Кримските планини. Сепак, Хуните не останале во степите на Црното Море, туку се движеле понатаму кон средниот тек на Дунав, од каде што ја нападнале територијата на Римското Царство. По Хуните, бранови од други турски племиња како што се Бугари, Авари, Хазари, Печенези и Половци поминале низ Крим во следните векови. Хазарите дале развој на автохтониот народ на Крим – Караитите, додека Половците одиграле клучна улога во етногенезата на главниот автохтон народ на полуостровот – Кримските Татари.
Во 988 година, на Крим, во Херсонес, бил крстен големиот кнез на Киев, Владимир Велики, кој ги пренел моштите на папата Климент во Киев. Истата година, Киев и целата држава Русија беа крстени. Само жителите на Киев, Чернигов и Перејаслав, кои се наоѓаат на денешната украинска територија, веднаш го прифатија христијанството, додека во Новгород, Смоленск и Псков, кои припаѓаат на денешната руска територија, кнезот на Киев мораше да испрати војници за да ги потисне антихристијанските бунтови.
Во 11-12 век, источен Крим беше под покровителство на Киевската држава, која го контролираше преминувањето на бродовите од Црното Море до Азовското Море преку Кнежевството Тмутаракан. Во 1239 година, Крим беше освоен од Монголците и Татарите, па стана дел од Златната Орда. Во 13-15 век, во јужниот планински дел на Крим, постоеше христијанската држава Теодоро, чие население се состоеше од потомци на Готите и античките Грци. Во исто време, јужниот брег на Крим е окупиран од флотите на Венеција и Џенова.
Во 1475 година, Отоманската империја ја освоила територијата на Крим и воспоставила контрола врз целиот јужен брег на полуостровот. Уште во 1441 година, Кримскиот ханат било создаден под династијата Герај, директни потомци на Џингис-хан. Ханатот се одвоил од Златната орда и постоел до 1783 година, кога бил анексиран од Руската империја. Русија го уништила Кримскиот ханат и ги потиснала Османлиите. Дури тогаш првите Руси се појавиле на полуостровот, и тоа како малцинство.
Руската империја владеела со Крим од 1783 до 1917 година. Во периодот 1918–1920 година, на Крим беснеела граѓанска војна. Од 1921 до 1941 година, полуостровот бил дел од Советска Русија, а од 1941 до 1944 година под германска окупација. Кога Крим беше ослободен од силите на Четвртиот украински фронт во мај 1944 година, на полуостровот беа испратени 60.000 внатрешни војници, кои извршија насилна и крвава депортација на целиот кримскотатарски народ од местото на нивниот вековен живот. Неколку стотици илјади кримски Татари беа испратени во Узбекистан и Урал во камиони за добиток. Кремљ ја обвини таа нација за соработка со нацистите. За време на нехуманите услови за транспорт и првите години од животот во странство, една четвртина од депортираните кримски Татари починаа, поради што може да се зборува за геноцид врз целиот народ по желба на Сталин и неговата кремљска придружба. Во исто време, меѓу сите народи на СССР, етничките Руси беа најзастапени во различни единици на Вермахтот и СС. Руската ослободителна армија и Руската народноослободителна армија се бореа како дел од Вермахтот; Три руски СС дивизии (29-та и 30-та Гренадирска дивизија) и „Русија“, 15-тиот руски козачки СС корпус што дејствуваше на територијата на Југославија, руската СС бригада „Дружина“, рускиот СС полк „Варјаг“, како и многу одделни СС батаљони беа формирани од Русите.
Сепак, токму Кримските Татари беа насилно и нелегално протерани од Крим, наводно поради колаборационизам. Во Кремљ имаше план за русификација на полуостровот. Стотици илјади луѓе беа донесени таму од далечни региони на Русија, кои се преселија во домовите на протераните Кримски Татари. Така, Крим стана мнозински руски во однос на националниот состав. Поради недостаток на разбирање на локалните климатски услови, кримската економија не се опорави по Втората светска војна, а земјоделството пропадна. Затоа советското раководство предводено од Никита Хрушчов во 1954 година одлучи да го припои Крим кон Украина за обнова. Во тоа време беа донесени соодветните одлуки на парламентите на Руската Федерација и Украина.
Во февруари-март 2014 година, руските трупи влегоа на територијата на украинскиот полуостров и организираа таканаречен референдум. Наводно, мнозинството од населението гласало за припојување на полуостровот кон Русија. Резултатите од референдумот беа фалсификувани. Претседателот Владимир Путин изјави дека историски рускиот Крим се вратил во Русија. Сепак, историски гледано, во последните 3200 години, Русија владеела со Крим само 164 години, плус периодот по окупацијата.
Скитите владееле околу 800 години, Кимеријците речиси 500, Кримските Татари околу 350. Дури и Киев преку кнежевството Тмутаракан го контролирал Крим околу 180 години.
Во Кремљ, очигледно не ги бројат добро историските периоди на Крим. Но, ќе дојде време кога ќе се воспостави историска правда. Крим повторно ќе стане украински, имајќи предвид дека Кимеријците и Скитите живееле заедно не само на Крим, туку и на други територии на денешна Украина повеќе од 1300 години. Бидејќи територијата на Украина и Крим се географски и историски една единица.
Окупацијата на Крим стана првиот чекор во уништувањето на современиот меѓународен правен поредок. Покрај тоа, без враќањето на Крим во Украина, не може да се зборува за воспоставување долгорочен мир на територијата на целиот европски континент.
Доналд Трамп постојано тврди дека ако бил претседател во 2014 година, немало да дозволи Русија да го заземе Крим. Претседателот Барак Обама е виновен за тоа, вели тој. Ако е така, тогаш е потребно да се принуди Русија да го врати Крим во Украина. Ова би бил еден од најважните чекори кон воспоставување мир во Украина и стабилност во целиот свет. За тоа, тој сигурно би добил дури и две Нобелови награди за мир.
*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина