Skip to content
Брисел повторно ја тестира сопствената ДНК: дали Европската Унија е пред сѐ правен поредок со строги правила, или геополитички проект што знае да ги свитка правилата кога во прашање е војна на европско тло. По серија протечени информации и дипломатски брифинзи, во европските кругови се врти идеја за „делумно членство“ за Украина уште „следната година“ – во контекст на календарот од февруари 2026, тоа значи 2027 – како преодна формула што би ѝ дала на Украина политичко сидро во ЕУ, а на Унијата инструмент да ја држи реформската агенда под притисок и да испрати сигнал кон Москва дека временскиот прозорец за „сива зона“ се затвора.
Концептот во неформалните дискусии го нарекуваат „reverse enlargement“ – обратно проширување. Наместо класичната логика „реформи прво, членство потоа“, моделот би работел обратно: Украина би се „внесла“ политички во ЕУ, а клучните права (и обврски) би се пуштале фазно, според тоа колку реално напредува во исполнување на критериумите. Во центарот е најчувствителната точка на членството – правото на глас и учество во одлуки – кое, според дискутираните идеи, не би дошло „пакет“ првиот ден, туку би се дозирало во транзициони периоди. Таков фазен пристап, сам по себе, не е непознат во историјата на проширувањата, но сега се разговара за многу подалекусежна верзија, што веќе предизвикува отпор и страв од преседан.
Зошто воопшто се отвора ваква тема? Одговорот е груб и политички: европски функционери признаваат дека „реалноста“ во која се пишувани правилата за пристапување не е истата со реалноста по 24 февруари 2022. Во таа логика, Украина нема „луксуз“ да чека една деценија да ги помине сите чекори на хармонизација на правото и институциите, особено ако мировна рамка некогаш се отвори со цена што украинското општество би ја доживеало како горчлива. Тогаш „членство“, дури и ограничено, станува политичка компензација и безбедносен симбол што треба да ја држи земјата во европска орбита и да ја прави реформската болка поподнослива.
Но тука се судираат три бариери што ЕУ тешко ги заобиколува без да си ги повреди сопствените темели.
Прво, правната и процедуралната бариера: и ограничено членство би барало согласност од државите членки, а во многу случаи и ратификации во националните парламенти. Тоа ја враќа приказната на најбаналното, но најсилно европско правило – унисонот. Дури и најкреативната формула не ја поништува математиката на 27 вета.
Второ, политичката бариера што носи име и презиме: Унгарија. Во европските разговори отворено се спомнува дека блокадите од Будимпешта се „главна пречка“, па дел од сценаријата ја врзуваат надежта со избори во Унгарија во април 2026, а дел од сценаријата зборуваат за „план Б“ доколку статус-квото остане. Во најтврдите варијанти дури се спомнува и опцијата за активирање на најстроги политички механизми против земја членка што системски ги поткопува вредностите на Унијата, што е радикален чекор кој, сам по себе, би отворил нова европска криза.
Трето, бариерата на правичноста и двојните стандарди: што им кажуваш на земји што со години „го прават домашното“ – особено на оние што се најблиску до членство – ако за Украина измислуваш посебен влез? И во Брисел веќе се признава дека тоа е „тежок маркетинг“: тешко е да им објасниш на кандидатите од Западен Балкан дека правилата важат за сите, ако во исто време лансираш „членство со ограничени права“ како геополитички инструмент. Проблемот не е само морален; проблемот е системски. Ако еднаш се воведе „двокатегорична“ Унија, прашањето е дали преодната категорија ќе биде мост – или ќор-сокак.
Сепак, вистинската иронија е што Украина веќе добива дел од придобивките на интеграцијата, само без политички статус „членка“. Европската комисија јавно наведува дека Украина е длабоко вградена во европски програми и постепено се приближува до Единствениот пазар преку трговски рамки и секторски инструменти; наведува и дека преговорите се формално отворени, дека е завршен скрининг на законодавството и дека има услови за отворање кластери. Тоа е „техничката Европа“ што работи по учебник. „Обратното проширување“ би било „политичката Европа“ што го прескокнува учебникот за да стигне до резултат.
Токму таму е ризикот: ако ЕУ го претвори членството во симболичен печат што се доделува однапред, а содржината (реформи, владеење на право, институции) се ветува за „подоцна“, таа ја менува логиката на сопствениот модел на трансформација. Затоа дел од европските актери – вклучително и германски гласови што традиционално се чувствителни на правниот формализам – стравуваат од сценарио во кое земја „внатре“ нема доволно политички и институционален капацитет да ги исполни условите, а ЕУ останува со проблем што не може лесно да го врати назад.
За Македонија и регионот, оваа дебата има двојно значење. Од една страна, ако ЕУ навистина отвори модел на постепено внесување во политики и фондови, тоа може да биде сигнал дека Унијата е подготвена да нуди „повеќе Европа“ и пред формалното членство – нешто што Западен Балкан го бара со години. Од друга страна, ако „делумното членство“ стане специјален коридор само за Украина, ризикот е длабока ерозија на довербата: проширувањето се претвора во политичка награда, а не во предвидлив процес. И тогаш, наместо да се забрза европската идеја, се создава уште поголема скепса дека критериумите се алатка за дисциплина – не рамка за влез.
Европската комисија, барем јавно, избегнува да лицитира со датуми и инсистира дека пристапувањето останува процес врзан за реформи и услови од договорите. Тоа е официјалната линија што треба да ја држи конструкцијата стабилна додека политичките кујни експериментираат со формули. Прашањето е дали експериментот ќе остане „идеја во рана фаза“ или ќе се претвори во нова архитектура на Унијата – и дали таа архитектура ќе биде мост кон полноправност или механизам за трајна нееднаквост меѓу членките.