Skip to content
Додека домашната јавност сè уште ја бара „големата вест“ во декларативните формулации за „поголем пристап до американскиот пазар“, клучната бројка од рамката за нов трговски договор е јасна: Северна Македонија се обврзува да ги укине царинските давачки за сите американски индустриски и земјоделски производи што ќе се извезуваат кај нас, а САД во истиот пакет најавуваат дека ја задржуваат реципрочната тарифа од 15% за македонските производи, со можност одредени категории да добијат нулта стапка.
Рамката е објавена како заедничка изјава на The White House со датум 12 февруари 2026 година, а локалната комуникација за мерката следуваше на 13 февруари, преку пренесени „клучни точки“ и владин наратив за успех.
Во овој момент не зборуваме за финален, потпишан и ратификуван договор, туку за рамка што допрва треба технички да се доработи, да се подготви за потпис и да помине домашни процедури за да стапи во сила. Тоа е важно, затоа што најголемите политички и економски импликации не се во слоганите, туку во деталите: кои производи ќе добијат нулта стапка при извоз во Америка, кои ќе останат под 15%, какви „нетарифни бариери“ ќе се укинуваат и по чија мерка, и што точно значи „усогласување“ во деловите што се допираат со безбедност, набавки и дигитална економија.
Поставката од The White House е формулирана како „реципрочна, фер и балансирана трговија“, но практичната симетрија на старт е ограничена. Северна Македонија презема најтврд чекор – целосно царинско отворање за американска индустриска и аграрна стока – додека американската страна го задржува 15-процентниот режим (повикувајќи се на извршни наредби) и само најавува дека ќе „идентификува“ листа производи што ќе бидат ослободени од царината.
Од македонска страна, Тимчо Муцунски јавно инсистира дека „суштината на успехот“ е токму во тоа идентификување производи што ќе добијат до 0% реципрочна тарифа, и дека рамката носи „конкурентска предност“ и „предвидливост“ за извозниците. Но токму таму се отвора прашањето што обично се прескокнува во првите соопштенија: ако не се знаат производите и обемите, „пристапот“ може да остане декларативен, а трошокот – многу конкретен.
Трошокот има најмалку три лица. Прво, фискално: укинувањето царини за цел спектар американска стока значи откажување од дел од приходите што државата ги прибира на увоз, во замена за ветување за поголем извоз. Второ, конкурентски: домашните производители и земјоделци ќе се натпреваруваат со увозна стока што ќе влегува без царински товар – во економија каде маржите се тесни, а продуктивноста е хроничен проблем. Трето, регулаторно: рамката предвидува „адресирање“ на нетарифни бариери по американски забелешки и посебни консултации за да не се појавуваат пречки за американски земјоделски производи на македонскиот пазар.
Американската перспектива е уште појасна, затоа што е напишана без локални еуфемизми. Office of the United States Trade Representative во својот факт-шеет го опишува рамковниот договор како чекор што ќе им обезбеди на Американците „попредвидлив и постримлајниран пристап“ до македонскиот пазар и дури наведува дека трговијата со стоки и услуги меѓу двете земји изнесувала 433 милиони долари во 2024 година. Во истата логика, укинувањето на нашите царини се претставува како „невидена“ можност за американските извозници.
Во делот што директно ја интересира домашната бизнис-заедница, Office of the United States Trade Representative додава нијанса што треба да се чита внимателно: се наведува дека САД ќе ги отстранат реципрочните тарифи за „одредени квалификувачки извози“ од Северна Македонија – конкретно за извози што „не можат да се одгледуваат, ископуваат или природно произведуваат“ во Америка во доволни количества. Тоа имплицира селективен механизам, а не општо олеснување за македонските извозници. И повторно, клучното останува нераскриено: кои точно артикли ќе влезат во тој тесен прозорец и дали тие се „големи“ за македонската економија, или маргинални.
Рамката, сепак, не е само тарифна математика. Таа ја шири трговијата во пакет со геополитика и регулаторна политика. Во заедничката изјава има дел за „економска и национална безбедност“: отпорност на синџири на снабдување, „непазарни политики“ на трети земји, спречување избегнување царини, координација околу контроли на извоз и инвестиции, па дури и теза дека меѓународните обврски за јавни набавки треба да носат бенефит само за држави што ги прифатиле истите обврски. Тоа е јазик на усогласување со американската трговско-безбедносна агенда, а не класичен јазик на „слободна трговија“.
Во енергетиката, рамката експлицитно го врзува проектот за гасниот интерконектор меѓу Северна Македонија и Грција со идни набавки на американски течен природен гас: по завршување на интерконекторот, Северна Македонија треба да започне со купување LNG од САД. Ова може да се чита и како диверзификација и како нова зависност – зависно од цените, договорните услови и инфраструктурната реалност кога проектот ќе биде готов.
Во дигиталната економија, рамката оди уште подиректно: Северна Македонија се обврзува да не воведе данок на дигитални услуги и да ја поддржи трајната забрана за царини на електронски трансмисии во рамки на World Trade Organization, плус потврдува ангажман околу регулацијата на услуги преку иницијативи во World Trade Organization. Овие точки се типични за современите „дигитални“ трговски пакети, но за држава со ограничен фискален простор и со брзо растечки дигитални пазари, тоа е и доброволно стеснување на идни даночни алатки.
Во делот на стандарди, рамката најавува разговори за интелектуална сопственост (вклучително географски ознаки), за животната средина и за работнички права. Американскиот факт-шеет оди чекор понатаму и експлицитно го спомнува штитењето меѓународно признати трудови права и забрана за увоз на стоки произведени со принудна или задолжителна работа. На хартија, ова звучи како „високи стандарди“; во пракса, значи нови механизми на мониторинг и потенцијални условувања што ќе зависат од тоа како ќе се напише финалниот текст.
Затоа, политичката порака дека ова е „мерлив успех“ е предвремена ако остане само на рамка. Дури и ако дел од извозот добие нулта тарифа, 15% како општа поставка е доволно висока да ја понижи конкурентноста на многу категории производи на американскиот пазар – особено ако конкурентите од други земји преговараат за подобри исклучоци. Во следната фаза, најважното прашање нема да биде дали договорот се нарекува „фер“, туку што точно е на листата на исклучоци, кои домашни индустрии реално добиваат пролаз, и колку чини откажувањето од царини и дигитални даночни инструменти во замена за „пристап“ што допрва треба да се прецизира.
