Епштајн мејлови и мозоци од Македонија: што стои зад „шокантните“ пасуси

Објавувањето на нов пакет документи поврзани со Џефри Епстин повторно ја разгоре глобалната љубопитност околу неговата мрежа на контакти, но во македонскиот информациски простор викендов доби и многу поконкретна, вознемирувачка локална димензија: тврдења дека „мозоци од Македонија“ биле замрзнувани и испраќани во САД, па дури и дека завршиле „на продажба“.

Проблемот е што во истиот наратив се мешаат три различни работи: прво, фактот дека Министерството за правда на САД навистина објави милиони страници материјали поврзани со случајот „Епстин“; второ, стар новинарски текст за кетамин и истражувања за самоубиство, од кој денес кружат извадоци; и трето, реална и одамна документирана научна соработка меѓу институции од Македонија и САД за постмортем мозочно ткиво.

Во документарниот пакет што го објави американското министерство, според официјалното соопштение, материјалите се пуштени како масивна архива во рамки на законски обврски за транспарентност, а не како „куриран“ сет што автоматски потврдува одредена теза. Токму затоа и Associated Press предупредува дека објавеното е обемно и неструктурирано, па делови лесно се вадат од контекст и се претвораат во сензационализам.

Како настана македонскиот „шок“

Во домашниот кластер вести, еден пасус што се пренесува како извадок од истражување за кетамин (лек стар околу 50 години, денес повторно актуелен како потенцијален брз антидепресив) се претставува како „шокантен мејл“. Во тој пасус се опишува банка со околу 1.000 човечки мозоци во американска институција, со примероци и од Балканот, при што Македонија се наведува како земја што доставувала „најсвежи“ примероци преку академски канал, со детали за брзо замрзнување, транспорт и означување.

Клучното е дека истиот текст во дел од домашните објави е прочитан на два спротивни начини. Едниот е релативно трезвен: дека станува збор за научна логистика и истражување поврзано со мозочни промени кај самоубиство. Другиот оди чекор подалеку и без докази внесува тврдења за „организирано вадење мозоци“, „продажба“ и „дилери“, со повикување на објава на социјални мрежи и со формулации како „непотврдени информации“.

Што е проверливо: научната соработка постои и е опишана во литература

Најважниот контра-тежник на сензационализмот е дека соработката Македонија–САД за постмортем мозочно ткиво не е нова „афера“ откриена во 2026, туку постои со децении и е објавена во научни трудови.

Во труд достапен преку PubMed Central, авторите опишуваат дека соработката за колекција на мозоци е воспоставена во 1996 година меѓу Институтот за судска медицина во Скопје и американски истражувачки структури поврзани со психијатриски институции во Њујорк. Таму се наведуваат логистички и регулаторни детали: дека мозочното ткиво се транспортирало со авион како регистриран багаж, дека биле потребни дозволи од македонското Министерство за здравство и дека постоел посредник/експедитер за испораката.

Уште поконкретно за етичката страна: во академски материјал од УКИМ, експлицитно стои дека мозоците се земани по потпишана согласност од најблиски роднини и дека протоколот бил одобрен од Етичка комисија на Медицинскиот факултет.

Дополнително, во понов труд (2024) повторно се спомнува „Macedonian / NYSPI Brain collection“ како извор на донорски мозоци за истражување, со наведување дека студијата била прегледана/одобрена од институционален одбор (IRB) во Њујоршка психијатриска институција. Тоа е индикатор дека колекцијата функционира во рамки на научни и институционални процедури, а не како „таен канал“.

Што не е проверливо од објавеното: тврдењата за „продажба“ и директно финансирање

Во македонскиот кластер вести кружат и многу потешки тврдења: дека „илјадници мозоци завршиле на продажба“, дека сè било „организирано преку одредено лице“, или дека фондација на Епстин „донирала огромни суми“ конкретно за истражување врз мозоци од Македонија. Во дел од објавите овие тврдења се презентираат како „потврда“ од е-маил, но истовремено се потпираат на пост на социјални мрежи и се означени како непотврдени.

Од перспектива на јавен интерес, ова е пресекот каде што медиумот мора да запре со сигурни заклучоци: постоење на научна колекција и логистика ≠ доказ за нелегална продажба. За второто би биле потребни документи со јасен траг на плаќања, договори што прекршуваат закон, официјални истраги, обвиненија, судски исходи или барем независни извештаи од кредибилни институции—нешто што во македонскиот кластер не е покажано како проверлив доказ, туку се пушта како наратив.

Зошто приказната сепак е легитимна – и што треба да се праша јавно

Фактот дека постои документирана научна соработка не ја затвора темата; напротив, ја отвора за сериозна проверка, но со точни прашања.

Прво, транспарентност: кои македонски институции биле вклучени во различни периоди, по кои протоколи, со какви дозволи и колку примероци се испратени низ годините. Второ, информирана согласност: како точно изгледал процесот на согласност во 90-тите и 2000-тите, што им било кажано на семејствата, и дали постоела било каква финансиска стимулација (и ако да – со каков правен основ). Трето, управување со податоци и примероци: каде завршуваат биоматеријалите, кој има пристап, и како се следи нивната употреба во тек на децении.

И четврто, медиумска дисциплина: ако дел од домашните портали тврдат „продажба“ и „дилери“, тие треба да покажат документи, не претпоставки. Во спротивно, ризикот е двоен: јавноста да се исплаши од нешто што е законски регулирана наука, или – ако навистина има злоупотреби – да се покрие трагата со сензационализам наместо со проверлива истрага.

Извори: Министерство за правда на САД, Associated Press, PubMed Central, УКИМ – Репозиториум