Skip to content
Европска унија (ЕУ) отвора нов фронт во регулирањето на дигиталниот пазар – не само против незаконска содржина или монополско однесување, туку против самиот дизајн што ја претвора внимателноста во зависност. Првиот „тест-случај“ е TikTok, кој според европските регулатори со години го усовршува моделот на бесконечно влечење содржина што го држи корисникот „залепен“ за екранот.
Според прелиминарните наоди на Европска комисија, платформата може да е во прекршување на Законот за дигитални услуги (DSA) токму поради „зависнички“ дизајнерски карактеристики: бесконечно скролање, автоматско пуштање, push-нотификации и силно персонализиран препорачувачки систем. Комисијата оценува дека TikTok не направил доволно сериозна проценка на ризикот за физичката и менталната благосостојба на корисниците – особено кај малолетници и ранливи групи – ниту, пак, вовел пропорционални мерки што реално го намалуваат ризикот.
Клучната промена во европската логика е што „штетата“ повеќе не се бара само во содржината, туку и во механиката. Регулаторниот фокус се префрла кон тоа како алгоритмот и интерфејсот го „префрлаат мозокот на автопилот“: наградување со нова содржина без крај, минимален отпор при продолжување на користењето, и алатки за контрола што се лесни за игнорирање. Во прелиминарната анализа се наведува дека алатките за управување со време и родителските контроли не изгледаат ефективни, бидејќи се лесно „се прегазуваат“ и бараат дополнителни ресурси и вештини од родителите.
Од таму доаѓа и најрадикалната порака: за да биде во согласност, платформата можеби ќе мора да го промени основниот дизајн на услугата – со гасење на клучни „зависнички“ функции со тек на време, воведување реални паузи, вклучително и ноќни „screen time breaks“, и приспособување на препорачувачкиот систем што ја влече публиката во „зајачка дупка“ од содржина. Ова не е козметика, туку удар во сржта на моделот што го монетизира вниманието.
Брисел јасно сигнализира дека случајот не е изолиран. Meta – сопственик на Facebook и Instagram – веќе е под истраги за слични елементи што поттикнуваат прекумерна употреба, а европската намера е прецедентот да стане шаблон за „чистење“ на целиот дигитален пазар. Во ваква рамка, казната станува и економски аргумент: за најголемите платформи DSA предвидува санкции до 6% од глобалниот годишен промет.
Тука, суштинското прашање е што точно значи „слобода на избор“ кога изборот е моделиран од дизајн што намерно ја намалува самоконтролата. Ако правилата навистина почнат да го казнуваат „дизајнот на зависноста“, Европа не само што ги менува границите на технолошката регулација, туку го отвора и најтешкиот конфликт: дали платформите ќе ги жртвуваат метриките за ангажман, или ќе бараат нови начини да ја задржат истата зависност под поинакво име.
