Еве како НАТО ќе ја брани Македонија од ирански проектили

Прашањето „кој го штити македонското небо“ во НАТО има краток и важен одговор: Македонија не се брани сама, туку како дел од колективен систем. Земјата е вклучена во НАТО Air Policing, а во 2021 година НАТО официјално ја означи интеграцијата на македонскиот воздушен простор, со симулиран пресрет изведен од грчки Ф-16. На настанот присуствувал и командантот на НАТО Combined Air Operations Centre (CAOC) во Торехон, што не е случајно, бидејќи токму таму е еден од клучните командни јазли за воздушно полициско дејствување во јужна Европа.

И Министерството за одбрана на Северна Македонија јавно објаснува дека air policing е дел од НАТО Integrated Air and Missile Defence System (NATINAMDS), под оперативна контрола на SACEUR, и експлицитно наведува дека Грција спроведува air policing над македонскиот воздушен простор врз основа на договори и технички аранжмани. Тоа значи дека за повреди на воздушниот простор, неидентификувани летала или кризни ситуации во воздух, првиот „класичен“ одговор е во рамки на НАТО air policing, а не импровизација на национално ниво.

Но, клучната разлика е следнава: air policing не е исто што и одбрана од балистички ракети. НАТО на својата официјална страница за IAMD јасно прави разграничување меѓу Air Policing и Ballistic Missile Defence (BMD) како трајна мисија за заштита на европското население, територија и сили од балистички закани. Во таа архитектура, НАТО наведува дека Германија е домаќин на командниот центар за BMD во Рамштајн, Турција е домаќин на американски BMD радар во Ќуречик, а Романија и Полска имаат Aegis Ashore локации (Девеселу и Редзиково).

Токму затоа, ако се постави сценарио за балистички проектил кон воен капацитет на НАТО во регионот, „кој прв ќе пресретне“ нема еден фиксен одговор однапред. Прво би следело рано откривање и следење преку НАТО/национални сензори и BMD архитектурата, а потоа командно насочување кон најсоодветниот достапен пресретнувач според траекторијата, висината, брзината и точката на закана. Тоа може да биде поморски Aegis елемент во Медитеранот или копнен BMD елемент, зависно од геометријата на летот; за дронови и авиони, пак, логиката е друга и таму air policing и класичната ПВО се многу поважни од BMD. Ова разграничување е суштинско, бидејќи во јавноста често се мешаат „авионски пресрет“ и „балистички пресрет“.

Актуелниот пример со Турција покажува како изгледа тоа во пракса кога заканата се движи кон НАТО членка. Според Ројтерс, турското Министерство за одбрана соопштило дека балистички проектил истрелан од Иран бил уништен од НАТО системи за воздушна и ракетна одбрана стационирани во источниот Медитеран, откако минал над Ирак и Сирија. Овој случај е важен не само поради самиот инцидент, туку и затоа што покажува дека пресретот во вакви сценарија не мора да се случи „над целта“, туку може да биде изведен порано, во зависност од распоредот на силите и траекторијата.

Што се однесува до дострелот на иранските балистички проектили, Ројтерс во анализа од крајот на февруари, повикувајќи се на CSIS и други извори, наведува дека Иран има најголем арсенал од балистички ракети на Блискиот Исток и самонаметнат лимит од околу 2.000 километри, со повеќе системи во класа од 1.300 до 2.000 километри (вклучително Sejil, Ghadr, Emad, Shahab-3 и Khorramshahr во различни варијанти/проценки).

Тука доаѓа важниот географски дел за Македонија. Источниот Медитеран и Кипар се поблиску до иранските лансирни зони отколку Скопје, па затоа сценарио слично на закани кон Кипар е многу пореално за тој театар отколку директен удар кон Македонија. Географски гледано, Скопје е значително подалеку од Техеран (приближно околу 2.600+ км по воздушна линија), што значи дека Македонија не е „автоматски“ во дострел на секој ирански балистички систем од класата 2.000 км; ризикот зависи од конкретниот тип проектил и местото на лансирање (на пример, од западен/северозападен Иран дострелот до Балканот се скратува). Ова е разлика што често се губи во сензационалните наслови, а е клучна за реална проценка.

Во практична смисла, одбраната на Македонија од ваков тип закана би била слоевита и колективна: рано предупредување и следење преку НАТО мрежата, командна координација преку интегрираните НАТО структури, активирање на најблиските сојузнички средства за пресрет според типот на закана и траекторијата, а паралелно и air policing/локална ПВО логика за небалистички закани како дронови и други летала. Тоа не е „македонски железен купол“ модел, туку НАТО модел на поделена одговорност и заедничка заштита.

Оттаму, најточната верзија на насловот во фактографска смисла би гласела: Македонија би се бранела преку НАТО, а не сама. Но суштината останува иста: македонското небо и безбедноста на територијата не зависат само од домашни капацитети, туку од тоа колку брзо и координирано работи целиот НАТО систем за воздухопловна и ракетна одбрана.