Инфлација 2,5% во 2026: реална проекција на Славевски или оптимизам?

Кога гувернерот на Народната банка, Трајко Славески, прогнозира дека инфлацијата „ќе се сведе на 2,5%“ во текот на 2026 година, тоа на прв поглед звучи како олеснување по долг период на поскапувања. Но суштинското прашање е дали станува збор за трезвено сценарио врз основа на трендови и модели, или за очекување што ќе се судри со домашните цени, платите и политичките мерки уште во првите квартали од годината.

Почетната точка не е мала. Државниот завод за статистика регистрира дека трошоците на живот во 2025 година пораснале за 4,1% во однос на 2024, а во декември 2025 инфлацијата на месечно ниво е 0,4%. Дополнително, годишната структура покажува нешто што најчесто ја „држи“ инфлацијата подолго време: услугите. Групата „Ресторани и хотели“ има раст од 7,2% во 2025, а „Храна и безалкохолни пијалаци“ 5,2% – категории што директно го јадат стандардот и тешко се „ладат“ преку еднократни мерки. Во превод: за да се стигне до 2,5% како просечна инфлација во 2026, треба не само смирување на енергијата и увозните цени, туку и забавување на домашниот ценовен импулс кај услугите и платно-ценовните очекувања.

Аргументот на Славевски, како што го пренесуваат медиумите, е класичен централнобанкарски „наратив на дезинфлација“: инфлацијата оди по патека на надолно приспособување, па по 2,5% би следело постепено враќање кон „историскиот просек“ околу 2%. Во ист пакет оди и тезата дека растот би бил солиден, потпрен на јавни инфраструктурни инвестиции и поттикнат приватен циклус. Оваа рамка не е изолирана – се вклопува во домашните институционални проекции што веќе циркулираа: Владата лани најавуваше 2–3% за 2026, а во јавноста беше пренесено и централнобанкарско сценарио за враќање кон 2% под услов да нема нови силни енергетски/геополитички шокови.

Каде ова изгледа реално? Прво, увозната инфлација има тенденција да попушта кога еврозоната се движи околу 2% и кога глобалните енергетски/прехранбени пазари не испорачуваат нов шок. За Македонија, со курсно сидро кон еврото и висока увозна компонента во потрошувачката кошничка, тоа е предуслов без кој 2,5% е многу тешко достижно. Второ, „базниот ефект“ може да работи во корист на пониска стапка – ако во 2025 имало периоди со повисоки месечни растови, споредбите во 2026 полесно покажуваат забавување. Трето, ако фискалната политика се стегне (или барем не се „олабави“) и ако растот на платите се нормализира, централната банка полесно ја „закотвува“ инфлацијата без да го гаси растот.

Но токму тука се отвора ризикот од „пуста желба“ – не затоа што 2,5% е математички невозможно, туку затоа што патот до таму бара дисциплина во неколку чувствителни точки што Македонија традиционално тешко ги држи стабилни.

Првиот ризик се домашните фактори: плати, пензии и кредит. Европската комисија во есенската економска прогноза (како што ја пренесува МИА) нотира дека инфлацијата во 2025 постепено станала „главно водена од домашни фактори — раст на платите и кредитниот раст“, а не од храна и енергија, што се гледало и преку повторното забрзување на инфлацијата без енергија и храна. Тоа е аларм за т.н. базична (core) инфлација: кога услугите и домашната побарувачка ја преземаат главната улога, враќањето кон 2–2,5% обично е побавно и понепријатно.

Вториот ризик е фискалниот циклус и политичката економија на мерките. ММФ, во последната достапна оценка за земјата, предупредува дека упорната базична инфлација е поттикната од силен раст на платите и дека повисоки фискални трансфери, без продуктивносна подлога, можат дополнително да ја „напумпаат“ инфлацијата и да ја нагризат конкурентноста. Ако 2026 донесе нови кругови притисоци за покачувања во јавниот сектор, пензиски интервенции или широка потрошувачка преку буџетот, 2,5% лесно се претвора во оптимистичка средна точка наместо базно сценарио.

Третиот ризик се административните интервенции и „јо-јо“ ефектот од контроли. Дури и кога мерките краткорочно ја смируваат инфлацијата, нивното укинување често носи одложен удар. ЕБОР забележува дека инфлацијата повторно се искачувала по отстранување на капите на профитни маржи кај дел од основните производи, по период кога притисоците се намалувале. Тоа значи дека ако политиката се потпре на привремени контроли, а потоа ги пушти цените „одеднаш“, патеката кон 2,5% станува назабена и непредвидлива.

Четвртиот ризик е надворешниот шок, кој кај мала, увозно зависна економија секогаш има поголема тежина од „внатрешните желби“. Геополитичките турбуленции, нов енергетски удар, проблеми со синџири на снабдување или пад на побарувачка кај клучните партнери (особено индустриската Европа) можат брзо да ја сменат сликата, а тогаш домашните прогнози најчесто се ревидираат нагоре.

Кога ќе се стави сè на вага, прогнозата од 2,5% изгледа како рационално „сидро“ – цел што е достижна во мирно надворешно окружување и со умерени домашни притисоци – но не и како нешто што ќе се случи по инерција. Ако 2026 биде година во која растот на платите се лади, фискалната политика не додава нова побарувачка и увозната инфлација останува ниска, 2,5% е реалистична зона. Ако, пак, домашните фактори продолжат да ја туркаат базичната инфлација, а мерките се менуваат ад-хок, тогаш поверојатно е инфлацијата да се „закотви“ поблиску до 3% и нагоре, со периодични скокови.

Во следните месеци ќе се види дали станува збор за добро темпирана прогноза или за преоптимистичен наратив. Најмногу ќе зборуваат податоците: дали услугите ќе забават, дали кредитот ќе се смири, дали платите ќе растат побрзо од продуктивноста и дали државата ќе оди кон фискално стегање или кон нови интервенции. Дополнителна нијанса е и тоа што од јануари 2026 стапува методолошка промена кај индексите на трошоците на живот, што значи дека јавноста ќе мора повнимателно да ги чита месечните споредби, особено кај подгрупите.