Иран сака да наплаќа премин низ Ормускиот теснец

Иран сака секој траен мировен договор со САД и Израел да му овозможи да наплаќа такса за бродовите што минуваат низ Ормускиот теснец, една од најважните светски енергетски рути. Станува збор за теснец меѓу Иран и Оман, широк околу 34 километри, низ кој вообичаено минува околу една петтина од светските количини на нафта. Според достапните информации, Техеран веќе вметнал вакво барање во предлозите што ги испратил како дел од разговорите за прекин на огнот и поширок договор.

Но, важно е едно појаснување: засега не станува збор за веќе воспоставен систем на наплата, туку за иранско барање и предлог што допрва треба да биде предмет на преговори. Ирански претставници велат дека се подготвува протокол со Оман според кој бродовите би морале да обезбедат дозволи и лиценци за премин, но Оман досега потврди само дека разговарал со Иран за можности за непречен транзит, без да соопшти дека е постигнат конкретен договор за наплата.

Во меѓувреме, ситуацијата на терен останува нејасна. По договорениот двонеделен прекин на огнот, Иран сигнализира дека сака да го задржи влијанието врз теснецот и во новиот аранжман, а во дел од извештаите се наведува и дека Иран инсистира да продолжи да ги контролира и да ги наплаќа бродовите што минуваат таму. Тоа покажува дека прашањето за Ормускиот теснец не е само дел од воената деескалација, туку и централна точка во обидот Техеран да го претвори својот географски адут во долгорочна политичка и финансиска предност.

Токму тука почнува и спорот со меѓународното право. Според Конвенцијата на Обединетите нации за поморско право, државите што се граничат со меѓународни теснеци не можат еднострано да наплаќаат за самото право на премин. Дозволени се само ограничени надоместоци за конкретни услуги, како пилотажа, влечење или пристанишни услуги. Затоа и секој обид Иран еднострано да воведе класична транзитна такса би наишол на силен отпор, особено од земјите од Заливот и од големите увозници на енергенси.

Во моментов, според светските агенции, нема потврда дека новиот режим на наплата веќе е активен, ниту дека Оман формално се согласил да учествува во него. Затоа приказната треба да се чита внимателно: Иран јасно покажува дека сака да наплаќа премин низ Ормускиот теснец, но засега тоа е повеќе преговарачка позиција и политичка порака отколку затворен и меѓународно прифатен механизам. За земјите што зависат од оваа рута, вистинското прашање сега не е само дали теснецот ќе остане отворен, туку и под чии услови.