Skip to content
Наводи дека пред три децении биле транспортирани примероци од човечки мозоци од починати лица за научно-истражувачки цели во САД, а денес државата се обидува да утврди што точно се случувало – без да има сигурна документациска трага во сопствените архиви.
Клучната реченица што ја изговори министерот за здравство, а која ја менува рамката на целата приказна, не е дека „ќе има истрага“, туку дека можеби нема што да се истражува во институционалните фиоки: според него, законските рокови за чување на документацијата се одамна истечени, па е реално можно дел од институциите да не поседуваат архивирани документи за процесот.
Во објаснувањето што го пренесува Макфакс, министерот наведува дека „стариот закон“ ги обврзувал институциите да ја чуваат документацијата за извоз на мозоци како биолошки материјал 15 години, додека „новиот“ – од 2018 година, усогласен со директиви на Европска унија – предвидува 25 години. Во двата случаи, ако проектот е стар околу 30 години, роковите се надминати и институциите „немаат обврска“ да ја чуваат документацијата. Токму од таа правна реалност произлегува и неговата проценка дека можеби нема да најдат архивирани траги.
Оваа изјава е повеќе од техничко појаснување. Таа отвора најмалку три големи прашања – сите непријатни за државата.
Првото е прашање на надзор. Ако документите законски може да исчезнат по истек на роковите, тоа не значи дека исчезнува јавниот интерес, ниту пак исчезнува потребата за одговори кога станува збор за биолошки материјал, етика и можни согласности од семејствата. Напротив, токму во вакви случаи архивата не е бирократска формалност, туку доказна инфраструктура за доверба: кога нема документи, остануваат само уверувања.
Второто е прашање на институционална меморија. Денешната Министерство за здравство работи со други процедури, други тела и други стандарди, но токму затоа се очекува да има механизам како да ги реконструира старите практики. Ако домашните архиви се празни, логичниот след е барање на трага во други системи: царински евиденции, транспортни дозволи, протоколи на тогашните надлежни тела, па и документи од странските партнери што примале биолошки материјал. Сè друго би личело на истрага што се движи во круг.
Третото е прашање на комуникација. Министерот изнесе и „лично мислење“ дека можностите за злоупотреби се мали, затоа што се работело за истражувачки проект меѓу две земји, со строги протоколи од американска страна и со „престижен универзитет“ како партнер. Но токму фактот дека станува збор за лично мислење, а не за институционален заклучок, покажува колку е тенка линијата меѓу смирување на јавноста и замена на фактите со авторитет.
Оваа тема експлодираше откако, според објавата, документи поврзани со случајот на Џефри Епстин биле објавени од Министерството за правда на САД, по што во домашните медиуми се појавија тврдења дека Македонија се споменува како извор на примероци за научно-истражувачки цели. Во таа атмосфера, Јавното обвинителство на Република Северна Македонија соопшти дека оформило предмет „по допрен глас“ врз основа на повеќе медиумски информации за наводен транспорт на примероци од мозоци на починати лица во САД.
Паралелно, повеќе медиуми објавија дека во Министерството е формирана работна група која треба да анализира дали протоколите биле запазени според тогашните правила и процедури, со оглед на тоа дека се работи за период кога институционалната структура и регулативата биле поинакви.
Но повторно се враќаме на почетната „дупка“: ако документите навистина не се зачувани затоа што „истекле сите рокови“, тогаш државата мора да одговори на уште едно прашање – дали правилата за архивирање биле само минимален законски праг, или биле единствениот штит кога станува збор за чувствителен биолошки материјал. Во пракса, постои разлика меѓу „немаме обврска да чуваме“ и „не ни треба да чуваме“. Првото е правна формула, второто е политичка одлука што ја плаќа довербата.
Овде се отвора и поширок контекст: како државата управува со биолошки материјали, со медицински документации и со чувствителни етички траги во системот. Денес се зборува за дигитализација, регистри, следливост и усогласување со европски стандарди. Но ако случај со потенцијално висока јавна чувствителност завршува со реченицата „можеби нема архиви“, тогаш проблемот не е во тоа што нешто се случило пред 30 години, туку во тоа што државата и натаму нема јасен механизам како да обезбеди реконструкција, одговорност и транспарентност кога документите ќе исчезнат од домашниот систем.
Во следните денови, јавноста ќе бара две работи: прво, конкретни чекори – кои институции се проверуваат, кои регистри се прегледуваат, дали се бараат документи од странски партнери, и дали ќе се разговара со семејства; и второ, јазик на факти, не јазик на уверувања. Во приказни каде архивата е празна, единственото што може да ја наполни е детална, проверлива трага – од таму каде што сè уште постои.