Вести, Свет

Како Иран од модерна држава стана религиска психопатија

14/01/2026
22:26

Кога денес ќе се спомене Иран, на многумина прва асоцијација им е држава во која религијата е закон, а законот е казна за „погрешна“ мисла. Но Иран не секогаш изгледал вака. Пред 1979 година, особено во големите градови, земјата имала силна модерна фасада и реален општествен подем: универзитети што растеле, урбана средна класа што се ширела, кино, музика, книжевна сцена, професии што се „европеизирале“, жени што студирале и работеле без да им се мерат сантиметри од облека како политичко прашање. За македонскиот гледач, тоа е разлика што се гледа и на фотографии: Техеран од 1970-тите личи на метропола што сака да биде дел од светот, а не на држава затворена во идеологија.

Токму затоа, прашањето што пече не е дали Иран бил „модерен“ пред револуцијата, туку како една таква земја можела да се претвори во систем кој ја третира демократијата како непријател, а слободата како „девијација“. Одговорот не е романтичен и не е еднодимензионален, но суштината е јасна: исламистите по 1979 не донесоа „повеќе правда“, туку донесоа нова власт која ја замени модернизацијата со контрола, а јавниот живот со идеолошка дисциплина.

Во 1960-тите и 1970-тите, шаховскиот режим навистина туркаше модернизација со голема брзина. Државата инвестираше во инфраструктура, образовни институции, администрација, армија и индустрија. „Белата револуција“ беше обид Иран да се претстави како држава што се оддалечува од традиционалните рамки и влегува во модерната ера. Во градовите тоа создаде генерација млади луѓе што ги живееја глобалните културни трендови, а во јавниот простор се чувствуваше световност која за регионот изгледа напредна дури и според денешни стандарди.

Но модерноста беше нерамномерна и, што е уште поважно, политички условена. Иран можеше да има модерни булевари и модерни универзитети, но немаше модерна демократија во смисла на слободна конкуренција на идеи и мирна смена на власт. Полицијата и безбедносниот апарат имаа огромна тежина, опозицијата беше ограничена, а државата често го бараше „мирот“ со страв. Тоа создаде парадокс: колку повеќе општеството се модернизираше, толку повеќе се зголемуваше очекувањето за политичка слобода и достоинство. Кога таа слобода не доаѓа, модернизацијата почнува да изгледа како проект за елитите, а не за граѓаните.

Исламската револуција избувна во тој судир меѓу модерно секојдневие и затворена политика. Во почетокот, револуцијата не беше само „исламистичка“. Во неа влегоа различни струи: либерали, левица, студенти, интелектуалци, дел од граѓанската средна класа, религиозни кругови. Заедничкиот именител беше одбивноста кон режим што одлучува „над главите“ и чувството дека државата не им припаѓа на луѓето. Но моментот кога исламистите ја презедоа доминацијата беше моментот кога Иран почна да ја губи модерната траекторија во која, со сите маани, се движеше претходно.

По 1979, новата власт го редефинираше центарот на државата. Наместо граѓанин и институција, во средиште влезе религиозно-политичка доктрина. Наместо политика како натпревар на програми, се создаде систем во кој „правилното“ е однапред дефинирано, а несогласувањето се третира како напад врз моралот, верата или државата. Таа промена не беше само симболична; таа го смени секојдневието. Културата се стави под надзор, уметноста под услови, медиумите под линија, а женското тело стана политички терен. Во ваков систем, демократијата не умира во еден ден, туку се суши постепено, затоа што граѓанинот престанува да биде мерката за државата.

Критичната последица е дека Иран по револуцијата не стана „поправеден“, туку стана потежок за секоја демократска мисла. Ако во предреволуционерниот период проблемот беше авторитарна држава со модерна фасада, по 1979 проблемот стана идеолошка држава што ја казнува модерноста како „закана“. И токму тука е сржта на заостанувањето: не во технологијата, туку во слободата. Земја може да гради ракети и да произведува инженери, а сепак да биде заостаната во политичка смисла ако го гуши критичкото мислење, независните медиуми и правото на граѓанинот да ја критикува власта без страв.

Промената се виде и во тоа кој ја контролира државната моќ. Наместо класични институции што се одговорни пред граѓаните, се зацврстија паралелни структури што ја бранат идеологијата и режимот. Во таков амбиент, изборите можат да постојат, но плурализмот е ограничен со механизми што ја филтрираат политичката конкуренција. Тоа создава чувство дека политиката е игра со однапред поставени граници, а не слободен избор.

За Иранците што го паметат предреволуционерниот период, болката не е носталгија за шахот како личност, туку носталгија за свет во кој јавниот живот не бил полигон за морална полиција и идеолошка пресметка. За младите што не го живееле тоа време, споредбата е уште поостра: тие гледаат дека Иран еднаш бил дел од глобалната модерна култура и се прашуваат кој и зошто го пресекол тој пат. Одговорот, критички и јасно кажано, е дека исламистичкиот проект по 1979 создаде држава што ја претвори верата во власт, а власта во инструмент против демократијата.

И тука е поуката што македонски граѓани лесно ќе ја разберат: модерноста не е само изглед, туку слобода. Кога државата ќе реши дека „правдата“ е една единствена доктрина, а не систем што ги штити различните, тогаш секој што мисли поинаку станува непријател. Иран го плати токму тоа: од модерна урбана траекторија, во режим што ја третира демократската мисла како закана што мора да се задуши.