Skip to content
Како реагираа светските лидери на операцијата „Епик бес“ стана едно од клучните прашања по американско-израелските удари врз Иран, затоа што првите меѓународни реакции покажуваат длабока поделба меѓу оние што бараат итна деескалација, оние што отворено го поддржуваат нападот и оние што го осудуваат како опасна и незаконска ескалација. Наместо единствен западен или источен одговор, денот донесе распрснат дипломатски пејзаж во кој секој центар на моќ ја чита кризата низ сопствениот интерес.
Во Обединетите нации, Антонио Гутереш ја осуди употребата на сила од САД и Израел, но и последователната иранска одмазда, предупредувајќи дека целиот циклус ја поткопува меѓународната безбедност и може да прерасне во поширока регионална катастрофа. Паралелно, Советот за безбедност свика итна седница, што покажува дека кризата веќе не се третира како обичен билатерален судир, туку како закана со пошироки глобални последици.
Од Брисел стигна тон на загриженост, но не и отворено ставање на едната страна. Урсула фон дер Лајен оцени дека развојот на настаните е „сериозно загрижувачки“ и повика на воздржаност и почитување на меѓународното право, додека Каја Калас ја нарече ситуацијата „опасна“ и истовремено потсети дека иранскиот режим претставува закана за глобалната безбедност. Тоа е типичен европски баланс: предупредување против ескалација, но без целосно политичко ослободување на Техеран од одговорност.
Највнимателно формулирана беше заедничката реакција на Емануел Макрон, Фридрих Мерц и Кир Стармер. Франција, Германија и Велика Британија нагласија дека не учествувале во ударите, но во исто време најостро ги осудија иранските напади врз земји во регионот и побараа обновување на преговорите. Посебно Макрон побара и итна седница на Советот за безбедност, оценувајќи дека сегашната ескалација е опасна за сите и дека Иран мора да се врати на преговори за нуклеарната и балистичката програма.
Потоа веќе почнува јасна линија на разидување. Педро Санчез ја отфрли едностраната воена акција на САД и Израел како чекор што ја продлабочува нестабилноста и побара итна деескалација и враќање на дијалогот. Наспроти тоа, Марк Карни порача дека Канада ги поддржува американските напори да се спречи Иран да дојде до нуклеарно оружје, со што Отава практично застана најблиску до американската аргументација меѓу западните сојузници што досега јавно реагираа.
Од источната и евроазиската страна, реакциите беа уште поостри. Русија преку своето Министерство за надворешни работи нападите ги нарече однапред планиран и неиспровоциран чин на агресија, а Дмитриј Медведев порача дека преговорите со Иран биле само параван. Кина, пак, соопшти дека е длабоко загрижена, побара почитување на иранскиот суверенитет и веднаш запирање на воените дејства. Во тие формулации се гледа заедничка линија: Москва и Пекинг не ја читаат операцијата како ограничен безбедносен потег, туку како ризична демонстрација на сила со опасен преседан.
Во поширокиот регион, посредникот Бадр ал-Бусаиди од Оман реагираше со особена нервоза, затоа што токму неговата земја посредуваше во разговорите меѓу Вашингтон и Техеран. Тој порача дека сериозните преговори биле повторно поткопани и директно ги предупреди САД да не се вовлекуваат подлабоко во војната. Наваф Салам од Либан, пак, порача дека неговата земја нема да дозволи некој да ја влече во авантури што би ја загрозиле безбедноста и единството. Тоа покажува дека дел од блискоисточните влади сега реагираат не само на самиот напад, туку и на стравот дека конфликтот може брзо да се прелее врз нивните територии.
Меѓу ретките што речиси отворено ја поздравија акцијата беше Володимир Зеленски, кој оцени дека е важно САД да дејствуваат решително и ја врза кризата со иранската поддршка за Русија преку дроновите „Шахед“. Со тоа украинската реакција не е само став за Блискиот Исток, туку и продолжение на сопствената војна со Москва, во која Иран одамна е третиран како дел од спротивниот логор.
Севкупниот пресек покажува дека светот не се групира во едноставен блок „за“ или „против“ операцијата. Повеќето западни и меѓународни центри повикуваат на запирање на ескалацијата, но не зборуваат со ист тон за самите удари; Канада и Украина се поблиску до оправдување на акцијата; Русија и Кина жестоко ја осудуваат; а Блискиот Исток реагира со страв дека новата рунда ќе ги проголта и земјите што не се директно во фронтот. Така, првиот дипломатски епилог на „Епик фјури“ не е светски консензус, туку светски раскол.