Кој го води Иран: моќта на Хамнеи

Кога во Иран се зборува за „власт“, најчесто се мисли на две паралелни структури што постојат истовремено: изборна власт што се легитимира преку гласање и уставно-политичка хиерархија што ја држи последната одлука. Во таа поставеност, одговорот на прашањето „кој го води Иран“ најчесто води кон едно име – врховниот лидер, а не кон претседателот.

Врховниот лидер Али Хамнеи е највисокиот авторитет во државата и човекот што ја задава рамката на клучните домашни и надворешни политики. Тој е врховен командант на вооружените сили и преку своите уставни овластувања влијае врз најмоќните институции – судството, државните медиуми и тела кои ја контролираат законодавната и изборната арена. Практично, тоа значи дека дури и кога Иран организира избори, клучните „вентили“ што определуваат кој може да учествува и што може да помине како политика не се во рацете на избраните функционери, туку во системот на надзорни институции блиски до врховниот лидер.

Клучен механизам во оваа архитектура е Советот на чувари – 12-члено тело што има улога и на изборен филтер и на уставен контролор. Советот ги проверува кандидатите за претседателски и парламентарни избори и може да блокира законски решенија од парламентот. Во пракса, тоа ја стеснува реалната конкуренција и често ги ограничува реформските опции на гласачите: изборот постои, но се одвива во однапред утврдени граници.

Во таков систем треба да се чита и позицијата на претседателот Масуд Пезешкијан, кој победи на изборите во 2024 година со реформски имиџ и пораки за промени. Претседателот ја води владата, предлага кабинет и управува со секојдневното функционирање на извршната власт, но неговиот политички маневарски простор е ограничен со „црвените линии“ на врховниот лидер и со влијанието на неизбраните центри на моќ. Тоа е причината зошто во Иран може да има претседател со умерен или реформски профил, а сепак да не дојде до суштински пресврт во стратешките правци – особено во безбедносните и надворешнополитичките прашања.

Дополнителна димензија на ова прашање е наследувањето. Хамнеи е во поодминати години и јавната дебата периодично се враќа на темата кој би бил следниот врховен лидер и како би се одвивал процесот. Формално, врховниот лидер го избира Собранието на експерти, но и тоа тело минува низ филтер на истите институции што ги контролираат изборните листи, што ја прави играта затворен круг: системот што треба да го надгледува врховниот лидер, во голема мера е формиран во рамка поставена од врховниот лидер.

Затоа, кога се бара краток и точен одговор: Иран има претседател и парламент што се избираат, но државата ја води врховниот лидер преку мрежа на институции што ја ограничуваат изборната конкуренција и ја поставуваат „рамката“ во која функционира секоја влада – без разлика на тоа кој победил на избори