Skip to content
Јавната администрација во Северна Македонија сè уште е оптоварена со партиски влијанија и коруптивни практики, наместо да почива на заслуги и професионалност. Наместо компетентност и меритократија, вработувањата и унапредувањата често зависат од политички „врски“ и неформални договори. Најновиот извештај на Институтот за европска политика (ЕПИ) за реформата на јавната администрација 2024/2025 открива сериозни пропусти – од партиско влијание и злоупотреби во вработувањето, до хронична нетранспарентност – и упатува итно предупредување дека без суштински реформи системот останува заробен во неефикасност и недоверба.
Меритократијата на удар: „Врски“ наместо заслуги
Принципот на заслуга при вработување во администрацијата останува повеќе декларативен отколку реалност. Според мониторингот на ЕПИ, во изминатите години не е забележан никаков напредок во спроведувањето на мерит-системот – напротив, евидентно е и назадување. Ваквата состојба ја потврдува и перцепцијата на граѓаните. Огромен дел од јавноста верува дека за добивање работа во државна служба пресудни се личните и партиските врски, а не квалитетите на кандидатот. Во анкетата на ЕПИ, само околу 17% од испитаниците не се согласиле со тврдењето дека за вработување во администрацијата се потребни политички врски, наспроти големо мнозинство кое смета дека без „партиска книшка“ и познанства тешко се добива државна работа. Ова сугерира дека меритократијата во пракса се потиснува од клиентелизмот, што сериозно го поткопува професионалниот капацитет и довербата во институциите.
Привремени вработувања: злоупотребена алатка
Злоупотребата на привремените вработувања и таканаречените „договори на дело“ е идентификувана како еден од најгорливите проблеми. Наместо исклучок, привремените ангажмани станаа правило за заобиколување на конкурентните процедури – често се вработуваат лица на определено време или преку договори за услугa за да се избегне јавен оглас и проверка на компетенциите. Извештајот забележува дека зачестеноста на ваквите вработувања останува висока, без притоа да постои систем за следење колку лица се ангажирани на ваков начин и колку долго. Со други зборови, институциите можат непречено да ангажираат кадри „по привремен пат“, што отвара простор за партиски влијанија и непотизам зад затворени врати.
Во јули 2025 донесен е нов Закон за вработени во јавен сектор кој воведува ограничувања – привремените вработувања да се дозволени само за непредвидливи итни активности најдолго 30 дена, најмногу двапати годишно и во обем до 5% од вкупната работна сила. Но, останува да се види дали и како овие законски новини ќе стават крај на праксата привремените договори да се користат како параван за постојано партиско кадрирање.
Нетранспарентност: податоците скриени од јавноста
Еден од основните принципи на доброто владеење – транспарентноста – сериозно потфрла во доменот на јавната служба. Владата ниту редовно подготвува, ниту објавува извештаи за состојбата во јавната служба, а и малкуте достапни податоци обично не се објавени во отворен и употреблив формат. Тоа значи дека граѓаните и експертите тешко можат да дојдат до суштински информации за бројот на вработени, распределбата, платите, или ефектите од политиките во администрацијата. Необјавувањето или селективното објавување на податоци создава „магла“ во која недостасува јавна отчетност – ако нема редовни извештаи, јавноста не може да дознае каде и како се троши буџетот за кадри, дали се почитуваат процедурите за вработување и унапредување, ниту пак може да се следи дали реформите даваат резултат. Ваквата нетранспарентност ја подрива демократичната контрола и го потхранува сомнежот за можни злоупотреби и корупција.
Дополнително, и покрај законската обврска, годишниот извештај за јавната служба за 2024 година сè уште не е изготвен и објавен, со што е прекршен законскиот рок за негово објавување „најдоцна до крајот на првото тримесечје во тековната година, за претходната календарска година“.
Политизација на раководните позиции: закочена реформа
Раководниот кадар во јавната администрација останува заложник на политиката. Иако европските институции одамна препорачуваат воведување на посебна „висока раководна служба“ – професионален корпус на високи службеници избрани по заслуга – таквата законска рамка се уште не е воспоставена во Северна Македонија. Наместо тоа, бројни високи функции и натаму се пополнуваат со вршители на должност, што овозможува заобиколување на транспарентните конкурсни постапки и поставување лојални кадри без конкурс. Извештајот на ЕПИ нотира дека постапката често се злоупотребува преку долготрајно именување „вршители на должност“ на највисоките позиции – форма со која се избегнува целосната селекција – а широко распространета е и праксата директори да се назначуваат според партиска припадност и коалициски договори. Во превод, партиската книшка и понатаму тежи повеќе од експертизата при распределбата на директорските фотелји.
Неусогласени и неправични плати: демотивација и неправда
Платниот систем во јавниот сектор е уште една „сива зона“ што раѓа незадоволство и неправичности. Со години се влече фрагментиран систем на плати – различни институции нашле начини да го заобиколат единствениот рамковен систем и да исплаќаат различни додатоци, што резултира со големи разлики во платите дури и за исти работни места. Според наодите, најголемиот дел административни службеници се незадоволни од ниските и неправедни примања. Постои итна потреба од нов закон за плати во јавната администрација кој ќе воспостави правичност и јасни критериуми за наградување на трудот. ЕПИ забележува дека новиот Закон за административни службеници внел одредени новини (на пр. можност за парична награда за исклучителен ангажман, додатоци за работа поврзана со ЕУ проекти, работа од далечина и сл.), но суштинскиот проблем останува нерешен. Додека не се донесе сеопфатна реформа на системот на плати, демотивацијата кај службениците ќе расте, а најспособните ризикуваат да ја напуштат администрацијата во потрага по подобро платена работа.
Препораки: патот напред
Извештајот на ЕПИ не се задржува само на критиките, туку нуди и конкретни препораки до институциите како да се надминат овие системски слабости. Клучните чекори што се предлагаат се:
- Ефективна примена на новите закони: Министерството за јавна администрација (МЈА) мора да обезбеди доследно спроведување на новиот Закон за административни службеници и Законот за вработени во јавен сектор, така што ќе се елиминираат злоупотребите со привремените вработувања и договорите на дело, а конкурсните постапки ќе станат поефикасни и поправични.
- Транспарентни конкурси и одлуки: Агенцијата за администрација треба да ја зголеми транспарентноста во процесот на селекција – огласите за работа да бидат јасни и пристапни за сите граѓани, со прецизен опис на работните задачи, а образложенијата за избор на кандидати да бидат јавно објавени. Со тоа ќе се врати довербата дека најдобриот кандидат е навистина избран.
- Редовно известување и отворени податоци: МЈА, Агенцијата и Министерството за финансии мораат совесно да ги исполнуваат законските обврски за изработка и објавување на годишни извештаи за јавната служба. Тие извештаи треба да содржат детални и споредливи податоци – од вработувања и планирање на кадри, до интегритет, дисциплински мерки и плати – достапни во отворен формат разбирлив за јавноста. Само преку редовно и целосно информирање, јавноста ќе може да врши притисок и контрола врз работата на администрацијата.
- Деполитизација на врвот: Итно да се финализира и усвои Законот за висока раководна служба, со кој конечно би се успоставила јасна процедура за избор и именување на високите службеници врз основа на заслуги, наместо партиски договори. Овој закон треба да гарантира и заштита од неоправдано политичко влијание врз раководниот кадар. Паралелно, потребна е деполитизација и на постојните управни одбори и комисии за селекција.
- Праведен систем на плати: Донесување на нов општ Закон за плати во јавниот сектор е означено како приоритет од највисок степен. Со него треба да се надмине сегашната неконзистентност и неправда во платите, да се воспостави фер и транспарентен систем на награди кој ќе ги мотивира службениците и ќе спречи одлив на квалитетен кадар.
Наодите на ЕПИ претставуваат аларм за целото општество – јавната администрација мора да се ослободи од стегите на корупцијата и партиските интереси доколку Северна Македонија сака модерна, професионална и услужна државна служба. Времето за половични мерки е изминато: потребни се итни институционални реформи, но и континуиран притисок од јавноста, медиумите и граѓанските организации за тие реформи навистина да заживеат.
Одговорноста и отчетноста не смеат да останат само флоскули на хартија – граѓаните имаат право да бараат одговорни именувања, транспарентно трошење на јавните ресурси и казнивост за злоупотребите. Без таков притисок „од долу“, ризикуваме препораките да останат мртво слово, а администрацијата и понатаму да тоне во неефикасност, партизација и недоверба. Влогот е голем: станува збор за квалитетот на јавните услуги и довербата во институциите. Затоа, време е и институциите и општеството сериозно да го сфатат овој извештај – како повик за будење и преземање решителни чекори кон административна служба која вистински им служи на граѓаните.