Skip to content
Сцени од серијата „Сенки над Балканот“ деновиве повторно го отворија сеќавањето на еден од најнапнатите моменти во Кралството Југославија, познат како Крвавата литија. Не станува збор за телевизиска фикција, туку за вистински историски настан од летото 1937 година, кога верска поворка во Белград прераснала во судир со полицијата, а кризата околу односите меѓу државата и црквата се заканила да ја турне земјата во длабока политичка и општествена пресметка.
Во основата на таа криза бил конкордатот, договор меѓу југословенската влада и Ватикан, потпишан во 1935 година. Власта на Милан Стојадиновиќ го туркала како обид да ги среди односите со Католичката црква и да ја стабилизира државата во чувствителен политички период, но во дел од српската јавност и во Српската православна црква тој бил доживеан како документ што ѝ дава привилегирана положба на една верска заедница и отвора простор за нерамноправност во тогашната држава.
Тензиите кулминирале на 19 јули 1937 година, кога во Белград била закажана литија за оздравување на патријархот Варнава, во ист ден кога во парламентот се отворало прашањето за конкордатот. Полицијата го забранила собирот, но свештеници и граѓани сепак тргнале во поворка. Судирот избувнал во центарот на градот, каде што жандармеријата насилно интервенирала, а биле тепани и верници и свештени лица. Токму поради таа брутална интервенција настанот останал запаметен како Крвава литија.
Кризата не завршила тој ден. Само неколку дена подоцна, на 23 јули, конкордатот бил изгласан во парламентот, но истовремено дополнително се продлабочиле сомнежите, стравовите и политичките судири. Смртта на патријархот Варнава во истите денови уште повеќе ја вжештила атмосферата, а во јавноста се ширеле и гласини дека бил отруен, иако тоа никогаш не било потврдено. Притисокот станал толку голем што договорот никогаш не добил целосна завршна правна потврда во Сенатот и на крајот не стапил во сила.
Историчарите и научните трудови денес ја гледаат конкордатската криза како многу повеќе од спор околу еден документ. Таа била огледало на длабоките верски, национални и политички пукнатини во меѓувоената Југославија, држава која уште тогаш тешко ги балансирала различните идентитети и интереси. Затоа Крвавата литија и денес останува симбол на момент кога спорот околу верата и државата се претворил во отворена општествена пресметка, многу пред војната да ја распарчи Југославија.