Летувањето повторно станува луксуз: На Балканот најмногу луѓе остануваат дома

За милиони Европејци летото повеќе не почнува со прашањето каде ќе патуваат, туку дали воопшто можат да си дозволат да заминат од дома. Хотелите, горивото, храната, патарините и авионските билети поскапуваат, а семејниот одмор што некогаш се сметаше за вообичаен дел од годината сè почесто станува трошок што прв се брише од домашниот буџет.

Најновите податоци на Евростат покажуваат дека во 2025 година 27,5 проценти од населението на Европската Унија на возраст од најмалку 16 години не можело да си дозволи една недела годишен одмор надвор од домот. Тоа значи дека финансиска можност за седумдневно патување немал повеќе од секој четврти жител на Унијата.

Податокот не се однесува само на патување во странство. Методологијата на Евростат мери дали домаќинството може да плати една недела одмор далеку од сопствениот дом, без разлика дали станува збор за море во друга држава, планина во соседен регион или престој во хотел во сопствената земја. Оттука, високата стапка во Грција не може едноставно да се објасни со тоа дека Грците имаат море и затоа летуваат дома – и домашното патување се смета за одмор само доколку подразбира престој надвор од домот.

Состојбата е најтешка во Романија, каде што 61,4 проценти од населението не можело да си дозволи една недела одмор. Следува Грција со 46,6 проценти, додека во Бугарија и Унгарија уделот изнесувал по 39,1 процент. На другиот крај од листата се Луксембург со 10,6 проценти, Шведска со 12,4 и Холандија со 12,8 проценти.

Разликата е огромна. Додека во Луксембург приближно еден од десет жители нема пари за одмор, во Романија тоа важи за речиси две третини од населението. Географски, најтешко се погодени источниот и југоисточниот дел од Европа, каде што приходите се пониски, а цените на дел од туристичките услуги сè повеќе се приближуваат до оние во побогатите земји.

Токму тука се гледа противречноста на балканскиот туризам. Земјите од регионот за странските посетители често се рекламираат како евтини дестинации. Но тоа што апартман, ресторан или плажа му изгледаат поволни на турист од Германија, Холандија или Шведска, не значи дека се достапни и за локално семејство што живее со многу понизок приход.

Цената е иста за сите гости, но нејзината тежина во домашниот буџет не е иста. Сметка од 100 евра може да биде прифатлив дневен трошок за семејство од западна Европа, а речиси цела неделна заработка за домаќинство од посиромашен дел на континентот.

Евростат забележа и мало влошување во споредба со претходната година. Во 2024 година без можност за еднонеделен одмор биле 27 проценти од жителите на ЕУ, а во 2025 година уделот се зголемил за половина процентен поен. Сепак, долгорочната слика е подобра отколку пред една деценија, бидејќи во 2015 година процентот бил повисок за 7,7 поени.

Тоа значи дека Европа во подолг период станала побогата и повеќе луѓе можат да си дозволат одмор отколку пред десет години. Но минатогодишното влошување покажува дека растот на трошоците повторно почнува да ја притиска оваа можност, особено кај домаќинствата што и претходно имале мал финансиски простор.

Одморот е меѓу првите трошоци што се намалуваат кога поскапуваат струјата, храната, киријата и кредитите. Семејството може да го одложи патувањето, но не може да ја одложи сметката за електрична енергија, станбената рата или купувањето основни производи.

Истражување на „ЈуГов“, спроведено во јуни меѓу повеќе од 14.000 возрасни лица во 12 европски држави, покажа дека 11 проценти нема воопшто да патуваат во текот на летото поради високите трошоци за енергија и домашните сметки. Кај лицата постари од 55 години уделот се зголемува на 13 проценти.

Истото истражување покажува дека цената била главен фактор при последниот избор на дестинација за 31 процент од испитаниците. Кај младите од 18 до 34 години буџетот бил пресуден за 37 проценти, додека во Унгарија дури 39 проценти од анкетираните изјавиле дека изборот го направиле првенствено според цената.

Европејците, сепак, не се откажуваат целосно од патувањата. Почесто го менуваат начинот на кој патуваат.

Долгиот летен одмор се заменува со неколку дена во поблиска дестинација. Авионското патување се заменува со автомобил, автобус или воз. Хотелот се заменува со приватно сместување, престој кај роднини или еднодневни излети. Рестораните се ограничуваат, а дел од храната се носи или се подготвува во апартман.

Според истражувањето на „ЈуГов“, 30 проценти од анкетираните планирале кратко домашно патување до шест дена, 16 проценти краток престој во друга европска земја, а 17 проценти најмалку една недела патување во Европа. Шест проценти веќе замениле или одложиле далечна дестинација и избрале одмор поблиску до дома.

Европската комисија за патувања истовремено бележи дека интересот за патување останува силен. Според нејзиното истражување, 81 процент од Европејците планирале барем едно патување меѓу јуни и ноември 2026 година, што е за четири процентни поени повеќе отколку една година претходно. Безбедноста, достапноста на цените и климатските услови, сепак, сè повеќе го определуваат изборот на дестинацијата.

Затоа не е сосема точно дека Европејците масовно престануваат да патуваат. Попрецизно е дека патувањето станува сè понееднакво.

Побогатите домаќинства продолжуваат да патуваат, иако може да изберат пократок престој или поблиска дестинација. Домаќинствата со пониски приходи, пак, сè почесто немаат простор ни за најскромната варијанта на еднонеделен одмор.

На Балканот проблемот е дополнително видлив бидејќи дел од најпопуларните летни дестинации се наоѓаат токму во земји во кои голем дел од локалното население не може да ги плати нивните цени.

Грција секое лето прима милиони странски туристи, а речиси половина од нејзините жители не можат да си дозволат една недела надвор од дома. Бугарија има црноморски центри полни со гости, но повеќе од една третина од населението нема финансиски услови за седумдневен одмор.

Туристичката сезона така може да биде рекордна за хотелите, сопствениците на апартмани и рестораните, а истовремено недостапна за значителен дел од граѓаните на земјата во која се одвива.

Тоа е и причината поради која растот на туристичките ноќевања не мора да значи дека локалното население живее подобро. Туристичкиот промет може да се зголемува благодарение на странските посетители, додека домашните семејства ги намалуваат патувањата поради високите цени.

Во 2026 година Европа повторно очекува силна сезона, а јужниот и медитеранскиот дел од континентот остануваат најпосакувани. Но истражувањата покажуваат дека туристите сè почесто бараат вредност за парите, патуваат поблиску и внимателно ги пресметуваат трошоците.

За семејствата со најниски приходи ни таквото приспособување не е доволно. Кога ќе се платат домувањето, храната, енергијата и долговите, еднонеделниот одмор останува на крајот од списокот – а често и целосно надвор од него.

Затоа податокот дека 27,5 проценти од Европејците не можат да си дозволат една недела одмор не е само туристичка статистика. Тој покажува колку нерамномерно се распределени приходите, сигурноста и можноста барем еднаш годишно човек да излезе од секојдневието.

Во најбогатите европски држави одморот останува вообичаен дел од животниот стандард. Во голем дел од Балканот тој повторно станува привилегија.