Skip to content
Линеарното зголемување на пензиите, претставено како „рамноправна“ мерка што ќе им помогне на сите, влезе во правен клинч токму во момент кога календарот станува најголем притисок. Уставниот суд отвори постапка за оценување на уставноста на член 2 од измените на Законот за пензиското и инвалидското осигурување, со кој процентуалното усогласување практично се суспендира и привремено се заменува со рамномерна распределба на вкупниот износ за зголемување – ист износ за сите пензионери, без оглед на тоа колку придонеси плаќале и колку стаж имаат зад себе.
Спорната одредба важи во строго дефиниран временски прозорец: од 1 септември 2025 до 31 март 2026. Во тој период не се применува редовниот механизам за усогласување од член 37, кој го врзува растот на пензиите со половина од растот на трошоците на живот и половина од растот на просечно исплатената плата. Наместо тоа, законот пропишува на 1 септември 2025 и на 1 март 2026 да се пресмета вкупниот месечен износ што би произлегол од процентот (по „швајцарската формула“), а потоа тој вкупен износ да се подели со бројот на пензионери – резултатот е исто покачување за сите.
Она што на хартија звучи како „еднаквост“, во реалната математика на пензискиот систем создава нова нееднаквост – и токму таму Судот го лоцира проблемот. Во решението за поведување постапка се наведува сомнеж дека со еднакво третирање на нееднаквите се произведува нееднаквост: пензиите се стекнуваат според однапред утврдена формула зависна од платите и пензискиот стаж, а линеарното зголемување ја „израмнува“ разликата како тие вложувања да биле исти. Судот отвора прашања и од аспект на правото на сопственост и социјалната сигурност, бидејќи пензијата се третира како стекнато право и мирно уживање на имот.
Во јавноста, суштината најлесно се гледа преку бројките. Според официјалните податоци на Фондот на ПИОМ за септември 2025, во системот имало 347.352 корисници на пензија, а просечно исплатената пензија изнесувала 27.189 денари. Во истиот документ е евидентирано дека од 1 септември 2025 пензиите биле зголемени за фиксен износ од 1.036 денари – значително помалку од претходните две линеарни зголемувања од по 2.500 денари (септември 2024 и март 2025).
Тука почнува и прашањето „колку беа оштетени“. Кога растот е фиксен, прагот на „добитници“ и „губитници“ се движи околу просечната пензија: кој е под просекот, добива поголем процентуален раст; кој е над просекот, добива помал процентуален раст од оној што би го добил со редовното процентуално усогласување. Во септември 2025 тоа значи дека пензионерите со повисоки пензии го почувствувале ефектот како намалено усогласување – не затоа што им е намалена пензијата, туку затоа што им е „исечен“ растот што вообичаено би произлегол од нивната основица и уплатите.
Податоците на ПИОМ овозможуваат груба, но информативна проценка. Во септември 2025, 94.538 пензионери биле во групата 28.501–45.276 денари, 18.803 во групата 45.277–63.517 и 3.427 над 63.518 денари. Тоа се најмалку 116.768 пензионери кои сигурно се над просечната пензија од 27.189 денари и, според логиката на моделот, сигурно добиле релативно помало усогласување од она што би го добиле процентуално. Реалниот број е поголем затоа што и дел од групата 22.946–28.500 денари е над просекот.
Зошто ова е важно сега, а не „кога било“? Затоа што моделот има следен датум на примена – 1 март 2026 – и има краен датум на важност – 31 март 2026. Ако Уставниот суд донесе конечна одлука пред мартовското усогласување, целата операција може да се врати на стариот механизам, или да се отвори простор за ново законско решение. Ако одлуката дојде по март, прашањето се префрла во зона на правни и буџетски импликации: што со веќе исплатеното, што со „пропуштеното“ усогласување и како ќе се пресметува понатаму.
Од друга страна, институциите се обидуваат да ја спуштат тензијата. Министерството за социјална политика, демографија и млади јавно соопшти дека исплатата на пензиите продолжува редовно и дека самото отворање постапка во Уставниот суд не значи укинување или промена на мерките: законските решенија остануваат во сила сè додека Судот не донесе конечна одлука.
Но токму конечната одлука е она што „се чека“. Уставниот суд, според медиумски извештаи, веќе утврдил дека за предметот У.бр.13/2025 нема конечна одлука и дека на седница во ноември 2025 било изразено сомнение во уставноста на спорниот член. Практично, Судот е во фаза кога треба да го заокружи процесот со гласање и решение што ќе ја заклучи дилемата: дали државата може привремено да го „изедначи“ растот на пензиите, или тоа е спротивно на принципите на системот заснован на различни придонеси и различни основици.
Во таа неизвесност, пензионерите ја гледаат истата стара неправда во нова форма: цел живот плаќале според правила што наградуваат стаж и уплати, а сега – во име на „еднаквост“ – добиваат усогласување што не ја следи нивната сопствена пензиска формула. Судот ја артикулира таа логика на поинаков, уставен јазик: рамномерната распределба може да биде социјална политика, но кога се става како механизам за усогласување на стекнати права, ефектот може да стане дискриминаторски и непропорционален.