Skip to content
На 29 март граѓаните во дел од Србија повторно ќе излезат на гласање, но не за парламент или претседател, туку за советници во локалните собранија. Одлуката за распишување на редовни локални избори ја потпиша Ана Брнабиќ како претседателка на Народното собрание на Србија, со што формално стартува уште еден изборен циклус во земја што со години се движи од кампања во кампања, а политичката температура ретко паѓа на „нормала“.
Според информациите од белградските медиуми и агенциски вести, гласањето е закажано за Бор и за општините Аранѓеловац, Бајина Башта, Кладово, Књажевац, Кула, Лучани, Мајданпек и Смедеревска Паланка, а дел од извештаите дополнително ја наведуваат и ужичката градска општина Севојно како место каде треба да се одржи редовно гласање во 2026 година. Заедничката линија е едноставна: во овие средини мандатите на локалните собранија стигнуваат до крајот на рокот и системот мора да ја „одработи“ редовната процедура.
Токму во таа процедура лежи првиот сигнал за значењето на 29 март. Законот за локални избори во Србија пропишува не само кој ги распишува изборите, туку и временска рамка што ја притиска политиката во календар: од денот на распишување до денот на гласање мора да поминат најмалку 45, а најмногу 60 дена. Тоа е период што изгледа технички, но во пракса е доволно долг да се мобилизираат партиските машинерии, а доволно краток да се спречи „распрснување“ на темите и да се натераат актерите на брзи коалициски математики.
Вториот, поголем сигнал е контекстот во кој Србија оди во локална трка. Во изминатите години изборните процеси таму не се третираат само како локална администрација и комуналии, туку како тест за состојбата на демократијата и институциите. Финалниот извештај на ОБСЕ/ОДИХР за локалните избори од јуни 2024 нотира дека изборите биле „добро администрирани“, но дека сериозни грижи – притисок врз вработени во јавниот сектор, злоупотреба на јавни ресурси и медиумска пристрасност во корист на владејачката коалиција – негативно влијаеле врз процесот, а на денот на гласање се регистрирани тврдења за притисоци, купување гласови и изолирани инциденти на насилство. Во ваква дијагноза, секоја следна изборна рунда – па макар и во девет или десет локални самоуправи – станува мини-референдум за тоа дали нешто се сменило или системот продолжува по истата траекторија.
Третиот сигнал е дека локалните избори во последниот период се случуваа и во „вжештена“ атмосфера надвор од големите градови. На крајот на ноември 2025, избори во неколку општини беа проследени со инциденти и обвинувања за притисоци и нерегуларности, а одделни извештаи од набљудувачи и медиуми зборуваа за случаи на закани и физички судири и за слаб институционален одговор. Ова е важно бидејќи покажува дека „локалното“ одамна престана да биде локално: изборната борба се пресели и во средини каде што вообичаено доминираат партиските структури и зависностите од јавни ресурси.
Но најсилната рамка за 29 март доаѓа од политичката криза што се надоврза врз трагедијата во Нови Сад. Падот на настрешницата на железничката станица на 1 ноември 2024, со 16 загинати, стана повеќе од несреќа: прерасна во симбол за корупција, одговорност и чувство дека институциите доцнат или се селективни. Ројтерс и Асошиејтед прес опишаа масовни, во повеќе наврати студентски предводени протести што се проширија низ земјата, со барања за одговорност и санкционирање, а власта тоа го квалификуваше како обид за дестабилизација и „обоена револуција“. Во таков амбиент, секој избор – дури и локален – станува дел од поширок судир меѓу две наративи: едниот дека државата се „брани“ од притисоци и заговори, другиот дека граѓаните се обидуваат да ја вратат државата во рамки на отчетност и владеење на право.
Од тука доаѓа и прашањето што реално ќе се мери на 29 март. За владејачката структура блиска до Александар Вучиќ, локалните избори се прилика да се демонстрира контрола, дисциплина и „нормалност“: дека институциите функционираат, дека мандатите се обновуваат и дека политичкиот живот не е заложник на улицата. За опозицијата, но и за растечкиот граѓански/студентски импулс што во Србија периодично се обидува да се преточи во листи и локални иницијативи, 29 март е можност да се види дали енергијата од протестите има изборен превод: дали може да се создадат конкурентни коалиции, да се покријат избирачки места со контролори и да се издржи притисок во кампања што по правило е асиметрична.
Во тој судир, клучната улога често ја имаат „ситните“ механизми што ја прават разликата меѓу формална демократија и фер натпревар. Прво, медиумската рамка: ако локалните теми се турнат во сенка на националната пропагандна линија, кампањата станува плебисцит за власта наместо избор меѓу локални програми. Второ, избирачкиот список и довербата во него, тема што ОБСЕ/ОДИХР ја нотира како чувствителна точка уште во 2024, со општа недоверба кај дел од соговорниците. Трето, присуството на набљудувачи и нивната безбедност: искуството од претходни локални гласања покажа дека токму таму – на теренот – се крши кредибилитетот на изборите.
И тука се отвора главната теза за Македонија и регионот: локалните избори на 29 март во Србија се „показна вежба“ за тоа како земјата ќе се движи понатаму – кон деескалација или кон нова рунда длабоки поделби. Дури и ако резултатите останат ограничени на неколку локални собранија, начинот на кој ќе се води кампањата, како ќе реагираат институциите на пријави за притисоци и каква ќе биде атмосферата на денот на гласањето, ќе биде прочитан како сигнал за тоа дали се отвора простор за фер национален натпревар, или сценариото на „вечна кампања“ продолжува.
Во таа смисла, 29 март не е само датум за девет или десет општини. Тоа е датум на кој Србија ќе покаже дали научила нешто од претходните критики и од сопствената криза, или ќе испрати порака дека изборниот процес е само уште една дисциплина во која најсилната структура секогаш стартува со предност.