Маѓепсан круг на смртта во Дрина: ѓубрето се вади, па се гори – и така секоја зима

Фотографиите од Дрина, на кои реката изгледа како пловечка депонија, повторно ја свртеа европската јавност кон еден проблем што на Балканот одамна е „нормализиран“: отпадот што никој не го презема како своја одговорност, на крајот завршува во вода – и потоа се враќа како здравствен, еколошки и туристички удар. Во источна Босна, кај Вишеград, сезонските дождови и топењето снег редовно ги носат пластиката и кабастиот отпад од нелегални депонии и од речни корита, па отпадот се наталожува зад заштитна преграда кај хидроенергетскиот објект.

Според активистот Дејан Фуртула од еколошката организација „Еко центар“ од Вишеград, оваа година во областа пристигнале меѓу 5.000 и 10.000 кубни метри отпад. Сликата е секогаш иста: пластични шишиња, дрва и шут, мебел и делови од апарати, ’рѓосани буриња, па дури и медицински отпад и угинати животни – сè што некој го фрлил „на страна“ нагоре по текот, сега е тука, на видно место.

Проблемот не е само што реката се гуши. Кога отпадот ќе се извади со тешка механизација, тој завршува на локална депонија, каде што, според сведоштвата на активистите, често тлее и гори, ослободувајќи токсични честички во воздухот. Тоа е „маѓепсаниот круг“: реката се чисти за да се спаси од ѓубре, а градот потоа го вдишува истиот тој отпад во друга форма.

Најнепријатниот дел е што решението одамна е јасно, а резултатот никако да дојде. Отпадот не доаѓа од една општина и не запира на една граница – Дрина ги поврзува и пресекува Босна и Херцеговина, Србија и Црна Гора, а притоките „собираат“ ѓубре од повеќе точки. Имало средби и ветувања, вклучително и разговори меѓу ресорни министри уште во 2019 година, но на терен секоја зима повторно изгледа како еколошки филм за катастрофа.

Ова е и политичко прашање, не само еколошко. Западнобалканските држави се соочуваат со европски стандарди каде животната средина е услов, а не украс во програмите. Кога една река станува регионален контејнер, тоа е сигнал за нефункционално управување со отпадот, слаба инспекција и толеранција кон нелегални депонии. Предлозите што се повторуваат со години – мапирање на дивите депонии, камери и надзор, поставување повеќе прегради „погоре“ за отпадот да не се концентрира во една точка – сè уште звучат како план, а не како практика.