Македонскиот даб: дрвото на вечноста и тивкиот знак на Македонија

Македонскиот даб е едно од оние дрвја што не се гледаат само како ботаника, туку како биографија на простор. Во стручната литература најчесто се води како Quercus trojana – вид познат и како тројански даб, со природна распространетост на јужниот Балкан и во делови од Турција, но со силно присуство и локални заедници и кај нас, поради што името „македонски даб“ одамна се вградило во народниот јазик.

Овој даб не е „класичниот“ висок, густолисен шумски џин. Расте како помало до средно дрво, често полузимзелено, со кожести листови и крупни желади во „ресест“ чашник. Го сака варовничкиот, каменлив терен и сончевите падини, а токму такви места има во северните, западните и југозападните делови од земјата, каде што формира посебни дабови заедници. Во националните описи на живеалишта се спомнува и неговото присуство во заштитени подрачја како Галичица, како дел од потопол и „рефугијален“ тип шума што опстанува на екстремно топли експозиции.

Но симболиката е причината зошто за македонскиот даб се зборува со тон што е поблизок до мит отколку до хербариум. Во народната традиција дабот е знак на моќ, издржливост и долговечност, „свето дрво“ што се врзува со заштита и здравје, а неговото лисје често се споменува како апотропејски штит од лошото. Во истите раскажувања, дабот е и место каде што се вршеле обреди, каде што се оставаат дарови, и каде што водата што извира под старо дрво добива репутација на лековита.

Од античкиот слој на симболиката, дабот се врзува со култот кон Зевс и со идејата дека боговите зборуваат преку природата. Во приказните за Додона, едно од најстарите пророчишта, токму шумолењето на дабовите лисја било дел од „јазикот“ што свештениците го толкувале како порака. Во истата линија се движи и визуелниот јазик на старите монети, каде дабовиот венец се јавува како мотив поврзан со Зевс и со претстави на власт и легитимитет.

Во Македонија, дабот има и јасен календарски момент: Бадник. Гранчето што се носи дома не е случаен украс, туку знак за бериќет и здравје, наследство од многу постари слоеви на верување што подоцна се вклопиле во христијанската обредност. И денес, низ повеќе градови, бадниковите гранчиња се делат како масовна, препознатлива традиција што го претвора дрвото во јавен симбол, не само во шумски вид.

Токму затоа, македонскиот даб е парадоксален лик во нашата природа: истовремено конкретен вид со прецизни живеалишта и „свет знак“ со сопствена митологија. Останува прашањето колку долго ќе може да опстои тој двоен статус, во услови кога старите стебла се ретки, а топлите дабови заедници се чувствителни на деградација, фрагментација и пожари.