Меѓународен ден на сеќавање на Холокаустот

Денес, 27 јануари, светот го одбележува Меѓународниот ден на сеќавање на жртвите на Холокаустот – датум што се врзува со ослободувањето на нацистичкиот концентрационен и истребувачки логор Аушвиц-Биркенау на 27 јануари 1945 година. Во 2026 година, од тој настан поминуваат 81 година, а одбележувањето се одвива под темата „Holocaust Remembrance for Dignity and Human Rights“, со акцент на врската меѓу историското паметење и современите стандарди за човекови права и достоинство.

Обединетите нации официјално го воспоставија 27 јануари како годишен ден на одбележување во 2005 година, со цел државите и институциите да ја чуваат меморијата за Холокаустот и да ја зајакнат едукацијата за ова поглавје од историјата – токму поради фактот што не станува збор само за бројки, туку за системски проект на деградација на човекот, кој завршил со масовни злосторства без преседан во Европа.

За Македонија, овој датум секогаш ја отвора и најтешката домашна рана од Втората светска војна. Во март 1943 година, од Скопје, Битола и Штип биле собрани, депортирани и убиени 7.144 македонски Евреи во логорот на смртта Треблинка. Со оваа депортација, еврејската заедница во земјата била речиси целосно истребена – трагедија што и денес ја дефинира меморијата на градови како Битола, некогашен силен центар на еврејскиот живот на Балканот, и Скопје, каде Еврејското маало останува тивок топографски потсетник на тоа што било изгубено.

Во пошироки рамки, Холокаустот резултираше со убиство на околу шест милиони Евреи – речиси две третини од тогашната еврејска популација во Европа – а покрај нив, нацистичкиот терор и идеологијата на исклучување оставија милиони жртви и меѓу Ромите, лицата со попреченост, политичките противници, хомосексуалците и други прогонувани групи. Аушвиц-Биркенау останува најпознатиот симбол на тој индустриски модел на уништување: само во тој комплекс биле убиени над еден милион луѓе, што го прави место каде историјата се чита како предупредување за тоа до каде може да стигне државно организираната дехуманизација.

Овогодишното одбележување доаѓа во време кога се намалува бројот на живи сведоци, а простор добиваат ревизионизмот, негирањето и инструментализацијата на историјата. Токму затоа, фокусот на ОН и УНЕСКО повторно оди кон образованието и зачувувањето на фактите – од архиви и музејски збирки до јавни програми што ја пренесуваат историската меморија на генерации кои Холокаустот го познаваат само преку книги, фотографии и сведоштва.

Во Скопје, централна точка на таа меморија е Меморијалниот центар на холокаустот на Евреите од Македонија – институција што го документира страдањето на депортираните, но и вековната историја на еврејската заедница на овие простори. Во денови како 27 јануари, неговата улога дополнително станува јавна: не како „музеј на минатото“, туку како место каде се гледа што значи кога државата и општеството ја прифаќаат логиката на поделби, омраза и исклучување како нешто нормално.

Додека низ Европа денес се одржуваат комеморации, а Обединетите нации ја водат глобалната агенда на одбележување, Македонија го носи и својот конкретен историски товар: 7.144 имиња што не се вратија од Треблинка, и празни места во градовите што некогаш имале живи еврејски маала, синагоги, дуќани и семејства. Тоа е контекстот во кој 27 јануари, и кај нас и во светот, продолжува да биде датум што ја отвора историјата – со факти, со документи и со тишината што останува таму каде што некогаш имало живот.