Skip to content
Иран го претстави својот одговор на американскиот предлог за завршување на војната како „великодушна и одговорна“ понуда за регионална безбедност. Вашингтон, пак, преку Доналд Трамп веднаш го отфрли како „целосно неприфатлив“. Така дипломатскиот јазик повторно се претвори во економски шок, а Ормускиот Теснец остана главната точка преку која една воена криза ја држи под притисок целата светска економија.
Портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаеи, изјави дека барањето на Техеран е легитимно: крај на војната, укинување на американската блокада, ослободување на иранските средства замрзнати под американски притисок, безбеден премин низ Ормускиот Теснец и воспоставување безбедност во регионот и во Либан. Според Иран, тоа не е максималистичка позиција, туку понуда за стабилизација.
Но за Трамп, иранскиот одговор не е мировен предлог, туку обид Техеран да издејствува политичка и економска отстапка без да ги прифати најтешките американски барања. Американскиот предлог предвидувал најпрво запирање на борбите, а потоа разговори за спорните теми, меѓу кои и иранската нуклеарна програма. Иранскиот одговор, според меѓународните извори, фокусот го поместил кон крај на војната, санкциите, блокадата и контролата врз Ормус, а нуклеарното прашање го оставил во втор план.
Пазарите ја разбраа пораката побрзо од дипломатите. По отфрлањето на иранскиот одговор, цената на брент нафтата скокна за околу 4 проценти и достигна 105,50 долари за барел, пред да се повлече на околу 103,50 долари. Тоа покажа дека секој застој во разговорите веднаш се претвора во страв од продолжена блокада, недостиг на енергенси и нов инфлациски притисок.
Ормускиот Теснец не е обичен географски премин. Низ него во 2025 година во просек минувале околу 20 милиони барели дневно сурова нафта и нафтени производи, односно околу една четвртина од светската поморска трговија со нафта. Меѓународната агенција за енергија предупредува дека можностите за заобиколување на теснецот се ограничени и дека секој прекин има големи последици врз светските пазари.
Токму затоа оваа криза не е само американско-ирански судир. Ако Ормус остане затворен или делумно парализиран, цената не ја плаќаат само Вашингтон и Техеран. Ја плаќаат увозниците на енергија, транспортните компании, индустријата, авиокомпаниите, земјоделството и на крај граѓаните преку горивата, храната и сметките.
Иран се обидува да ја врами својата позиција како одбрана од војна што му е наметната. Техеран тврди дека бара крај на агресијата, укинување на блокадата и враќање на средствата што ги смета за неправедно замрзнати. Во исто време, предупредува дека секоја европска или западна интервенција во Ормускиот Теснец и Персискиот Залив ќе донесе дополнителни компликации и уште повисоки цени.
Американската страна, пак, гледа ризик дека секој договор што не ја отвора нуклеарната тема ќе му остави на Иран простор да ја преживее кризата со делумна економска победа. Затоа судирот не е само околу прекин на огнот, туку околу редоследот на отстапките: Иран бара прво крај на војната и санкциски олеснувања, Вашингтон бара прво гаранции дека најопасните прашања нема да останат надвор од договорот.
Во оваа дипломатска шаховска партија, Кина станува важен фактор. Трамп треба да разговара со кинескиот претседател Си Џинпинг, а Иран претходно ги доставил своите позиции до Пекинг преку министерот за надворешни работи Абас Арагчи. За Кина, стабилноста во Персискиот Залив е директно економско прашање, бидејќи голем дел од нафтата што минува низ Ормус оди кон азиските пазари.
Проблемот за светот е што ниедна страна не сака да изгледа како да попушта. Трамп ја продава цврстината како политичка победа, Иран ја продава својата понуда како разумна и одговорна, а пазарите секој ден го пресметуваат ризикот во долари за барел. Во таква ситуација, мирот не зависи само од текстот на предлогот, туку од тоа дали двете страни можат да најдат начин да се повлечат без да изгледаат поразено.
За малите економии како Македонија, оваа криза е далечна само на картата. На пазарот, таа е многу блиску. Секој нов скок на нафтата брзо се пренесува преку цените на горивата, транспортот, увозот и производството. Кога Ормус е нестабилен, сметката не останува во Персискиот Залив. Таа стигнува до бензинските пумпи, маркетите и домашните буџети.
Затоа иранската оценка дека предлогот бил „великодушен и одговорен“ и американската оценка дека бил „неприфатлив“ не се само дипломатски квалификации. Тие се две спротивни верзии на истата криза во која светската економија повторно зависи од тесен морски премин, од политички тврдоглави лидери и од пазар што панично реагира на секоја нова реченица.