Skip to content
Врховниот суд на САД со одлука 6-3 оцени дека најголемиот дел од „вонредните“ глобални царини на Трамп се незаконски, а во Скопје токму „историскиот“ наратив за наводен трговски пробив со Вашингтон почна да се распаѓа под тежината на официјалните документи: рамка има, големи зборови има, но јасен список на македонски производи со ветените поволности и понатаму нема.
Американскиот судски удар е суштински, затоа што ја сече правната гранка на која Трамп ги закачи царините: Врховниот суд оцени дека законот за вонредни овластувања (IEEPA) не му дава на претседателот право да воведува царини како данок, па со тоа се поништува клучен дел од царинската архитектура што ја туркаше неговата администрација од 2025 наваму. Случајот, според американските медиуми и правни анализи, отвора и сериозно прашање за враќање на веќе наплатени средства, со процени што се движат од десетици до над сто милијарди долари, зависно од периодот и категориите што би влегле во евентуални рефундации.
На македонската страна, министерот Тимчо Муцунски на 13 февруари ја претстави објавата како „историски важен договор“, со формулацијата дека е усогласена „заедничка изјава и рамка“ за договор за „реципрочна, фер и балансирана трговија“, која наводно отвора „поголем пристап“ до американскиот пазар. Во истата линија, премиерот Христијан Мицкоски тврдеше дека 63–64 „стратешки“ производи ќе се извезуваат во САД со едноцифрена тарифа, од нула до 6,5 проценти. Тоа звучеше како прецизен резултат од „жестоки преговори“, но без јавно објавена листа, рокови и критериуми, „прецизноста“ остана на нивото на изјава, не на нивото на документ.
Официјалните соопштенија од Белата куќа ја кажуваат приказната со поинаков акцент. Во „заедничката изјава“ се наведува дека Северна Македонија ќе ги укине царинските давачки за сите американски индустриски и земјоделски производи, додека САД ќе ја задржат реципрочната тарифа од 15% за македонски стоки, со најави дека допрва ќе „идентификуваат“ производи што би добиле нулта стапка. Во практична смисла, тоа е асиметрична слика: конкретна и непосредна обврска од наша страна, а условна и селективна можност од американска страна.
Дополнително, американскиот „fact sheet“ не го продава договорот како подарок за македонските извозници, туку како „попредвидлив и постримлајниран“ пристап за американските компании и како инструмент за намалување на американскиот трговски дефицит со Македонија. Во истата рамка се вметнати и конкретни обврски што се далеку од царини: адресирање „нетарифни бариери“, консултации за да нема пречки за американски земјоделски производи, како и обврска Македонија да не воведе данок на дигитални услуги и да поддржи траен мораториум за царини на електронски трансмисии во рамки на СТО. Во енергетскиот дел, документите експлицитно ја спомнуваат и намерата за купување американски ЛНГ по завршувањето на гасниот интерконектор со Грција, што отвора прашања за цена, рокови и транспарентност на идните договори.
Тука, во јазикот на документите, се гледа суштината на критиката: дома се продаваше „поголем пристап“ и царини што паѓаат до нула за клучни извозни индустрии, а во американската верзија доминираат американските придобивки и јасната реченица дека 15% остануваат, освен за ограничени категории што САД допрва ќе ги изберат. Токму на ова се темели тезата дека јавноста е заведена со ПР-реторика, додека реалниот биланс засега е едноставен: нула царини за американска стока кај нас, и 15% за македонска стока кај нив, плус пакет нови обврски што ја стеснуваат маневарската зона на држава со мал пазар и ограничен фискален простор.
Токму затоа, насловот „историски договор“ почнува да личи на политичка етикета, не на завршена правна и економска зделка. Доколку навистина постои план за 63–64 производи со стапки од 0 до 6,5 проценти, јавноста логично очекува документ што тоа го содржи: список, услови за потекло, механизам за квалификација, рокови и проценка на ефектите врз извозот и буџетот. Додека тие детали не се објавени, „историското“ останува ветување, а не измерлив резултат.
Иронијата на моментот е двојна. Додека македонската власт ја врзува домашната приказна за царини за политички поени, во САД истата царинска политика што ја градеше Трамп се сопна од Уставот и законите. Одлуката на Врховниот суд не значи дека Америка „никогаш“ нема да воведе нови царини, затоа што постојат други законски алатки, но значи дека политиката на широки царини под етикета на „вонредност“ веќе не може да се продава како рутина. И кога Вашингтон е во таква правна и политичка турбуленција, домашното „историски“ звучи уште повеќе како форсирана реклама, а уште помалку како стабилен договор што носи предвидливи придобивки за македонските компании.