Skip to content
Денешното рочиште во случајот против Стојанче Јовановски не го отвори само прашањето за кривичната одговорност за смртта на Ивана и нејзината шестгодишна ќерка Катја. Го отвори и потешкото, подлабоко прашање: дали државата навреме го препознала детето како жртва, а не само како нем сведок на семејното насилство. Во Основниот кривичен суд денеска почна судењето за телесна повреда сторена како продолжено дело на семејно насилство, загрозување на сигурноста и наведување на самоубиство и помагање во самоубиство. Обвинетиот се изјасни дека е виновен за дел од делата, но судот не го прифати таквото признание и постапката продолжи со изведување докази.
Она што денеска се слушна во судница ја оттурна приказната подалеку од тесната рамка на „брачен конфликт“. Според обвинението, насилството не било инцидентно, туку повторувано и извршувано и во присуство на малолетната ќерка, со закани дека мајката ќе биде избркана од домот и дека детето ќе ѝ биде одземено. Во сведочењето на мајката на Ивана, пак, се појави слика на дете кое живее во атмосфера на страв, плачење, навреди и физички напади, а полицијата, според сведокот, во еден од настаните реагирала со зборовите „смирете се“ и си заминала. Тоа е моментот во кој случајот престанува да биде само приказна за насилство меѓу сопружници и станува приказна за дете кое расте во насилство.
Токму тука лежи суштината што македонскиот јавен простор пречесто ја промашува. Кога дете со години гледа тепање, омаловажување, закани и паника, тоа не е пасивен посматрач на туѓа драма, туку директно изложено дете. УНИЦЕФ предупредува дека изложеноста на насилство врз мајката значително влијае врз чувството на сигурност, здравјето и учењето на детето, а децата што растат во такви домови имаат и поголема веројатност самите да бидат изложени на физичка или психолошка агресија. Со други зборови, насилството што „не го допира“ детето, всушност го обликува.
Во македонскиот контекст, денешното сведочење ја разголува најслабата алка: детето во институционалната пракса често останува во втор план, иако е во самото јадро на ризикот. УНИЦЕФ за Северна Македонија предупредува дека децата жртви на насилство и занемарување можат да трпат трајни последици врз развојот на мозокот, учењето и социјалните вештини, а дополнително нотира дека голем проблем е слабата координација меѓу институциите, што доведува до долги постапки и повторно изложување на траума. Тоа е речиси учебнички опис на она што денеска се наѕираше во судницата: систем кој доцни да ја види опасноста, а детето го забележува дури кога веќе е предоцна.
Затоа, случајот веќе не може да се чита само низ обвинението против Јовановски. Тој мора да се чита и низ прашањето што не го напушта овој предмет од првиот ден: што направиле институциите кога имале сигнали? Јавното обвинителство отвори предмет за можни неправилности во постапувањето на Центарот за социјални работи, а според вонредниот надзор на тогашното ресорно министерство, социјалните служби не оствариле непосреден контакт со Ивана и не извршиле увид во домот, туку само административно и телефонски ја контактирале. Ако тоа се потврди како институционален образец, тогаш државата не потфрлила само во заштитата на жена жртва на насилство, туку и во заштитата на дете што живеело во таквата средина.
Сликата станува уште потешка ако се стави во поширок контекст. На 8 март МВР соопшти дека во претходните две недели биле поднесени 21 кривична пријава за вкупно 25 кривични дела поврзани со семејно насилство, а во истиот период биле евидентирани 63 поплаки. Тоа значи дека случајот со Ивана и Катја не е изолиран ужас, туку најдраматичен израз на проблем што системот го регистрира речиси секојдневно, но очигледно не секогаш го пресретнува со доволна сила.
Оттука произлегува и најважното прашање што денешното судење го врати во фокус: дали македонскиот систем навистина го третира детето во дом со насилство како посебен субјект на заштита, или сѐ уште го гледа како придружна околност на страдањето на мајката. Формално-правната квалификација е работа на обвинителството и судот, но јавниот интерес тука е многу поширок. Ако детето со месеци или години живее во дом каде заканите за одземање на детето се алатка за контрола на жената, ако гледа тепање и понижување, ако го слуша стравот на мајката и го учи како нормален амбиент, тогаш зборуваме за сериозно нарушување на неговата благосостојба и развој, а не за споредна штета.
Затоа денешното рочиште не треба да се памети само по тоа што било кажано за Стојанче Јовановски, туку и по она што го откри за државата. Пред суд не е само еден обвинет. Пред суд е и моделот на институционално однесување што предолго семејното насилство го чита како приватна ескалација, а не како аларм за итна заштита. Во случајот со Ивана и Катја, најтешката вистина е дека детето било во центарот на насилството уште пред да стане центар на трагедијата.