Нафтата оди во плафон, еве што ја очекува Македонија

Цената на „црното злато“ повторно станува глобален политички барометар, а овојпат стрелката оди нагоре со брзина што потсетува на кризите од претходната деценија. Брент утрово се тргуваше околу 87 долари за барел, со дневен скок, а пазарот практично ја вградува во цената проценката дека војната и ракетните напади нема да завршат „за викенд“ и дека клучните поморски рути остануваат ранливи.

Во вакви ситуации, проблемот за малите увозно зависни држави не е само поскапата нафта, туку и ризикот од нарушено снабдување. Кога танкерите го намалуваат или стопираат движењето низ Ормускиот теснец, пазарот реагира како да исчезнува осигурувањето на системот: цената расте и поради страв од физички недостиг, но и поради поскап транспорт, повисоки премии, „пренасочувања“ на товарите и протекционистички реакции на големите играчи.

За Македонија, првиот и највидлив удар ќе биде на бензинските пумпи, но со задоцнување од неколку дена. Максималните малопродажни цени се пресметуваат еднаш неделно и се темелат на берзански котации за рафинирани деривати (не само сурова нафта), курс денар-долар и трошоци/маржи во формула што се ажурира секој понеделник. Тоа значи дека светскиот „шок“ се прелева тука во бранови, преку следните една-две одлуки, ако високите котации потраат.

Моментално, домашните цени веќе се на повисоко ниво: еуродизелот е 71 денар за литар, а бензинот 95 октани е 74,5 денари. Ако Брент се закотви во зоната 85–90 долари, а пазарите останат нервозни, реалистичен е сценарио каде дизелот и бензинот ќе продолжат да поскапуваат и во Македонија, затоа што во формулата на крајот пресудува колку чини да се донесе дериват од Медитеранот до складиште и до пумпа, плус даноци.

Колку може да биде „ударот“ во денари? Најгрубата сметка е следна: 10 долари повеќе по барел се околу 6–7 американски центи по литар сурова нафта, што во денари е приближно 3,5–4 денари по литар уште пред да се пресметаат ДДВ, маржи и специфичностите на дериватите. Во пракса, бидејќи Македонија не купува „барели Брент“, туку котирани деривати, ефектот може да биде и поголем или помал во зависност од тоа што најмногу се затега (дизел, бензин, авионско гориво). Во текстот што кружи денес се посочува дека најголеми поместувања се гледаат кај рафинираните производи и дека нестабилноста ќе остане додека не се нормализира протокот низ Ормус.

Вториот удар е тивкиот – и обично поскап. Дизелот во Македонија е „инфлациско гориво“: го има во транспортот, градежништвото, земјоделството, комуналните услуги и дел од индустријата. Кога дизелот расте, набрзо се покачува цената на доставата, цената на услугите и дел од храната, бидејќи логистиката се вградува во секој производ. Тоа е причината зошто нафтен шок многу брзо се претвора во политички шок: граѓаните не го мерат Брент, туку го мерат фрижидерот и сметката за превоз.

Третиот ризик е психолошкиот, а последните денови покажаа колку брзо се создава паника и кога станува збор за локални прекини. Ако јавноста добие впечаток дека „снема“, се случува класичниот ефект на претходно точење: побарувачката скока преку ноќ и системот почнува да создава недостиг дури и кога на хартија има количини. Во услови на регионална војна и скапи осигурувања, оваа динамика е опасна затоа што малите пазари немаат голема „резерва на трпение“ во синџирот на снабдување.

Политички, властите најчесто одат со смирувачка порака дека залихите се стабилни и дека нема причина за паника. Но разликата меѓу „има залихи во системот“ и „граѓаните наоѓаат гориво на секоја пумпа, секој час“ станува клучната линија на доверба. Ако цените продолжат да растат, притисокот ќе се зголеми во два правци: да се „држи“ цената преку мерки (маржи, акцизи, интервентни резерви) и истовремено да се одржи снабдувањето без да се создаде скриен недостиг.

Во следната недела, најважни ќе бидат три индикатори: дали Брент и дериватите остануваат во зоната на високи котации, дали протокот низ Ормус ќе покаже знаци на нормализација, и каква одлука ќе донесе регулаторот со понеделничката пресметка. Ако конфликтот продолжи да ја „пумпа“ цената, Македонија ќе ја почувствува кризата прво на пумпа, а потоа во синџирот на трошоци низ целата економија.